लोकसेवा हि मनुष्यस्य परमो धर्मः
असमप्रदेशीय: विज्ञानशिक्षक:, नारदोपाध्याय:
न त्वहं कामये राज्यं न स्वर्गं नापुनर्भवम् ।
कामये दुःखतप्तानां प्राणिनामार्तिनाशनम् ।।
सर्वादौ श्रीमद्भागवतसदृशस्य भक्तिग्रन्थस्य रचयितारं पराशरपुत्रं, व्यासदेवम्, एवं कथावक्तारौ महान्तौ सुतशुकौ, हनुमत्प्रह्लादादिसमस्तान् परमसेवापरायणान् भगवद्भक्तान्, गोपीवृन्दान्, तथाच श्रीराधासहितं जगद्गुरुं परमेश्वरं श्रीकृष्णं सश्रद्धं वन्दे ।
अस्मिन् क्षणभङ्गुरे संसारे अत्रस्थं विद्यमानं यत्किमपि वस्तुपदार्थादिकं स्यात्, तत्सर्वं कालगत्या विनाशतां गच्छदस्ति । परन्तु कृतायाः सेवायाः फलं न कदापि विनश्यति । ‘कर्मानुगो गच्छति जीव एकः’ इति सूत्रानुसारं सदैव तत्फलं जीवात्मना सह लोकपरलोकादिषु सर्वत्र विचरद् भवति । अतः अस्मात् विनाशशीलात् दुःखरूप-संसारात् मुक्तिप्राप्त्यर्थं या वेदोक्तकर्मोपासना, सा ज्ञानेन समाना कथ्यते । कर्मसेवातः ज्ञानं, ज्ञानात् च भक्तिः सिध्यति । संस्कृतवाङ्मयस्य स्पष्टम् उद्घोषणं यत् –
‘सुवर्णपुष्पां पृथिवीं चिन्वन्ति पुरुषास्त्रयः ।
शूरश्च कृतविद्यश्च यश्च जानाति सेवितुम् ।।’
अर्थात् अस्मिन् मृत्युलोके स्वर्णपुष्पिता भगवती वसुन्धरा त्रिविधपुरुषाणां चयनं करोति, ये च वसुन्धरायाः स्वर्णपुष्पवत् स्युः । तेषु प्रथमः – ‘वीरभोग्या वसुन्धरा’ इति वचनस्य चरितार्थं कुर्वाणः वीरपुरुषः । द्वितीयः स हि, यो विद्यायां पारङ्गतो भूत्वा सर्वत्र पूजितो भवेत् । एवञ्च तृतीयः सः, यो निष्ठापूर्वकं प्राणिमात्रस्य सेवां कुर्वाणः सेवकः स्यादिति ।
सेवा-शब्दः ‘सेवृ-सेवने’ इति धातुतो निष्पन्नोऽस्ति । एतस्यार्थो दर्शनं, भक्तिः, सेवाकार्यम् इत्याद्यर्थे प्रयुज्यते । सेवार्थकाः पर्यायवाचिनः शब्दाः एवं भवेयुः – भक्तिः, परिचर्या, प्रसादना, शुश्रूषा, उपास्ति, वरिवस्या, परिष्टिः, उपचारः चेति । सर्वेऽपि मनुष्याः सर्वविधकार्यार्थं न सिद्धाः, सर्वेषां क्षमता भिन्ना भिन्ना भवति । ये केचन यदि शिक्षया उपजीविकां प्राप्नुयुः, तर्हि ते शिक्षोपजीविनः कथ्यन्ते । एवं प्रकारेण केचन वाणिज्योपजीविनः, केचन श्रमोपजीविनः, अन्ये केचन च सेवोपजीविनो भवेयुः । एवमेव जनसमाजः असदृशप्रकारकाणां जनानां समन्वयेन सङ्घटितो वर्तते, तथाच एकेन अपरस्य सहयोगात् हि समस्त-कार्यव्यापारः प्रचलन् भवति लोके । अयं समाजो यादृशः, तादृशं हि मानव-शरीरम् अपि । शरीरं विविधैः अङ्गैः रचितमस्ति । अस्मिन् सर्वेषाम् अङ्गानां कार्यं पृथक्पृथक् । यथा, सर्वाङ्गानां योगदानेन हि शरीरं सन्तुलितं भवति, तद्वत् समाजस्य प्रत्येकं जनेन स्वकार्यस्य सम्यक्तया सम्पादनं क्रियेत चेन्मात्रं समाजः सुचारुरूपेण अग्रे प्रचलति । अतः एकजनस्य कार्यं नाम अपरस्य कृते सेवा स्यात् । अस्मिन्नेव अभिप्राये भक्तकविः गोस्वामी तुलसीदासः कथयति –
‘सेवक कर पद नयन से मुख सो साहिबु होइ ।
तुलसी प्रीति कि रीति सुनि सुकबि सराहहिं सोइ ।।’
इति । (दोहावली – ५२३)
एतस्य भावो यत् सेवकः सदा हस्तपादनेत्राद्यङ्गवत् भवेत्, स्वामी च मुखसमानः स्यात् । इत्थं प्रकारेण स्वामिसेवकयोः प्रशंसनं सुकवयः कुर्वन्ति इति । अभिप्रायो यत् यथा मुखं स्वयं भोजनं कुर्वत् सर्वेषां अङ्गानां पोषणं करोति, तथैव स्वामी अपि सेवकस्य सम्यक्तया पोषणं करोति इति । गोस्वामिना सम्यक् हि उक्तम् –
‘मुखिआ मुखु सो चाहिऐ खान पान कहुं एक ।
पालइ पोषइ सकल अङ्ग तुलसी सहित बिबेक ।।’
इति । (दोहावली- ५२२)
सेवा न केवलं स्वामिनो हि भवति, अपितु निःस्वार्थभावेन स्वमित्रं, पुत्रः, पत्नी, पतिः, गुरुजनः, माता, पिता, स्वजनः, समाजः, राष्ट्रं, पशुः, प्राणी इत्यादीनां सर्वेषां भवति । सेवा सदैव ईश्वरीयभावेन कर्तव्या, तदा हि सेवायाः महत्त्वं वर्धते । समाज हि प्रभोः एकविराट्स्वरूपः कथ्यते ।
‘सीय राममय सब जग जानी ।
करउं प्रनाम जोरि जुग पानी ।।’
(रा०च०मा०)
निःस्वार्थसेवा नाम प्रभुपूजा समाना । येन सेवाधर्मः स्वीकृतः, तेन जीवनसुखं प्राप्तमेव । सेवायाः अर्थो हि स्वार्थं विहाय परमार्थः, त्यागः, बलिदानं चेत्यस्य मार्गस्य स्वीकरणम् । भर्तृहरेः कथनं यत् ‘सेवाधर्मः परमगहनो योगिनामप्यगम्यः ।’ इति ।
अर्थात् सेवाधर्मो योगिनामपि अगम्यः, अत्यन्तं कठिनश्च । सेवाभावेन प्रेरितः सन् यः कोऽपि मनुष्यो यदि प्राणिमात्रस्य सेवां करोति, तर्हि तस्य ग्रन्थीनां छेदनं जायते, विशेषतः अहंग्रन्थिकायाः । यदा अहंभावो विगलितो भवेत्, एवं सेवाभावो विकसितः स्यात् तदा अवसादादिकं निषेधात्मकतत्त्वं, कुण्ठाबोधः च निर्मूलीभवतः, ततो जीवनदायक-मूल्यानां प्रतिष्ठा भवति, एवं जीवने ‘सत्यं शिवं सुन्दरम्’ इति भावस्य उदयो भवति । सेवाधर्मस्य स्वीकरणानन्तरं मनुष्यस्य संकीर्णतागर्ततः उद्धरणम्, उत्थानं च भवति, तथा ‘सोऽहम्’ इत्यस्य विस्तारः जायते । सङ्कीर्णता नाम मृत्युः, एवं विस्तारो नाम जीवनं स्यात् । मोहः सङ्कीर्णताम् आवहति, प्रेम च व्यापकं भवति । यदा हृदयं सेवाभावेन परिपूर्णं स्यात्, तदा मनुष्यस्य अहंग्रन्थेः उदात्तीकरणं सहजतया सम्भवति, मिथ्याहंभावः न तिष्ठति, न वा क्वापि व्यक्तिगत-प्रतिष्ठायाः प्रश्नो हि उदेति । तस्य कृते सेवा, परोपकारः च सर्वोपरि भवति । सः अहङ्कार-ईर्ष्या-द्वेष-घृणादिभ्यः विमुक्तः स्यात्, तस्य दृष्ट्यां सर्वं समानं, न वा लेशमात्रमपि उच्च-नीचत्वं तिष्ठेत् । अहङ्कारः नाम कश्चन व्याधिरेव, यः मनुष्यम् अहर्निशं तुदेत् । अत एव भारतस्य सर्वेऽपि सज्जनाः दीनदुःखिनां सेवा हि परम-पुण्यप्रदा इति उक्तवन्तः ।
सेवाव्रतिनां कृते प्राणिमात्रं सेव्यं भवति । व्यक्तिः कुटुम्बार्थं, कुटुम्बं राष्ट्रार्थं, राष्ट्रञ्च मानवतार्थं भवति । सेवाव्रतस्य धारणं नाम मानवतायाः उपासना । तस्मात् अखिलविश्वम् एकं कुटुम्बवत् भवति – ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ इति । वास्तविकः सेवकः सः, यः कस्यचन प्रेम्णा सेवां करोति, तस्य अपेक्षा यत् सेव्यस्य सुखप्राप्तिः स्यादिति । परन्तु यः आयवेतनादिकस्य उपरि आश्रित्य सेवाम् आचरेत्, सः सेवकः न कथ्यते । सः तु स्वार्थी हि केवलम् । तादृशी सेवा स्वार्थोपेता सेवा उच्यते । सः हि मूलतः सेवकः, यः आत्मनः कृते सुखस्वार्थं न इच्छति, केवलं स्वामिनः, परेषां च कृते सुखं प्रापयितुम् इच्छति । शबरी अन्धकारसमये अपि दूरं यावत् मार्गस्य मार्जनम् अकरोत्, किमर्थम् इत्युक्ते अनेन मार्गेण हि रामः आगच्छेत् इति आशया ।
जो सेवक साहिबहि संकोची ।
निज हित चहइ तासु मति पोची ।।
(रा०च०मा० २/२६८/४)
यः सेवकः स्वामिनं सङ्कोचे पातयित्वा स्वसुखम् इच्छेत्, सः तु दुर्बुद्धिः हि स्यात् । अत एव संसारे पुत्रः, स्त्री इत्यादियुक्तः यः परिवारः स्यात्, सः स्वकीयः इति अमत्वा भगवतः हि स्यादिति मन्तव्यम् । कृषिः, वाणिज्यं, व्यापारः, पदप्रतिष्ठा इत्यादिकमेतत् सर्वमपि भगवतः सेवार्थं हि स्यादिति मन्तव्यं मनुष्यैः । सेवायाम् अनन्यतायाः आवश्यकता भवति । तस्मात् व्यासदेवः आह यत् यदपि कार्यं क्रियेत, तत् नारायणाय समर्पणीयमिति –
कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा
बुद्ध्यात्मना वानुसृतस्वभावात् ।
करोति यद् यत् सकलं परस्मै
नारायणायेति समर्पयेतत् ।।
(श्रीमद्भा० ११/२/३६)
L
