वास्तविकः वैरागी कः? प्रेरिका कथा

वास्तविकः वैरागी कः? प्रेरिका कथा
एकस्याः नद्याः तटे एकः साधुः वसति स्म। प्रतिदिनम् एकः अशिक्षितः नाविकः तं नौकायाम् उपवेश्य अस्मात् तटात् पारं तटं नयति स्म। प्रतिफलरूपेण सः किमपि न गृह्णाति स्म।तथापि भगवद्वस्त्रधारिणः साधोः समीपे दातुं धनं कुत्र आसीत्?
नाविकः सरलः आसीत्, यद्यपि सः विद्यालयं न गतवान् तथापि बुद्ध्या धनी आसीत्। साधुः मार्गे ज्ञानं ददाति स्म – कदाचित् ईश्वरस्य सर्वव्यापकत्वं बोधयति स्म, कदाचित् च गीतायाः श्लोकान् अर्थसहितं श्रावयति स्म।
नाविकः अरित्रं (चप्पू) चालयति स्म, परन्तु कर्णौ मनः च द्वयमपि साधोः वचनेषु एव सल्लग्नं करोति स्म। बाबावर्यस्य वचनानि साक्षात् तस्य हृदये प्रविशन्ति स्म।
एकस्मिन् दिने परं तटं प्राप्य साधुः नाविकं स्वकुटीरं नीतवान्। सः अवदत् – “वत्स! अहं पूर्वं महान् व्यापारी आसम्। प्रासादः, धनं, सेवकाः च सर्वम् आसीत्। परन्तु एकस्यां दुर्घटनायां सम्पूर्णं परिवारं नष्टम् अभवत्। अस्य धनस्य अहं इदानीं किं करोमि? त्वं एतत् गृह्हाण। तव जीवनस्य परिष्कारः, पुत्राणां भविष्यं च उज्ज्वलं भविष्यति।”
नाविकः हस्तौ बद्ध्वा अस्मयत (मुस्कुराया) – “न बाबा! एतत् धनं अहं ग्रहीतुं न शक्नोमि। मुधा (मुफ्त का) धनं गृहे आगते एव श्रमः नश्यति। पुत्राः कार्यं त्यक्ष्यन्ति, आलस्यम् आगमिष्यति, लोभः च वर्धिष्यते। ततः पापम् अपि अनुपदम् (पीछे-पीछे) आगमिष्यति।”
“भवता एव तु पाठितं यत् कणे-कणे रामः वसति। मह्यं तु इदानीं एतासु तरङ्गेषु अपि स एव दृश्यते। यदा तस्य दृष्टिः प्रतिक्षणं मयि अस्ति, तर्हि अहं चिन्ता किं करोमि? अहं स्वम् अरित्रं चालयिष्यामि, नौकां च खेयिष्यामि (चलाता रहूँगा)। अवशिष्टं सर्वं तस्मिन् एव समर्पितवान्।”
साधोः नेत्रे अश्रुपूर्णे अभवताम्। यस्मै सः ज्ञानं ददाति स्म, वास्तविकाशयेन स एव तस्मात् महान् ज्ञानी जातः।
तर्हि वास्तविकः वैरागी कः?
एकः सः साधुः – येन दुःखम् आगतं तर्हि गृहं त्यक्तं, भगवद्वस्त्रं धृतं, ग्रन्थाः कण्ठस्थीकृताः, प्रवचनदानं च शिक्षितम्। परन्तु मनसः धनस्य ममता न गता। बहुवर्षेभ्यः परम् अपि सः सुपात्रं कस्यचित् अन्वेषणं करोति स्म यत् कस्मै ददामि।
द्वितीयः सः नाविकः – यस्य समीपे प्रातःकालस्य रोटिकायाः ज्ञानं नास्ति यत् सायङ्काले मिलिष्यति वा न वा। भगवद्वस्त्रं न धृतं, गृहं न त्यक्तं, संन्यासोऽपि न गृहीतः। परन्तु संसारे स्थित्वा अपि संसारात् निर्लिप्तः अभवत्। गीतां केवलं न श्रुतवान्, अपितु जीवनं जीवति स्म। क्षणाधें एव लक्षशः धनस्य मोहं त्यक्तवान्।
वैराग्यं वस्त्रेषु न, अपितु मनसः अवस्थायां वसति।