नारीशक्तिः – महाकाव्येषु प्रतिफलिता स्त्रीत्वभावना च आधुनिकपरिप्रेक्षः
– मेघना हर्षवर्धन भट्ट:, अमरावती
“नारी तु नारायणस्य अर्धांगिनी स्मृता।” (महाभारतम्, वनपर्व 294.14)
अर्थः – नारी केवलं पूरकं न अस्ति, अपितु सृजनशीलता, नैतिकता, बुद्धिमत्ता च एषा।
स्त्री केवलं समाजस्य घटकं न अस्ति, अपितु संस्कृतेः मूलं, तत्त्वज्ञानस्य वाहिनी, नैतिकसंहितायाः केन्द्रम् च भवति। वैदिकेऽपि काले स्त्रिया विदुषी, दार्शनिका, स्वाधीनचेतनाशीलाः चासन्। गार्गी, मैत्रेयी, लोपामुद्रा इत्येते महर्षीभिः सह तत्त्वचिन्तनं कृत्वा स्वकीयम् अस्तित्वं सिध्दं कृतवन्त्यः। इतिहासः साक्षी अस्ति यत् नारीणां स्थानं केवलं शारीरिके वा भावनात्मकनिकषे न स्थितम्, अपि तु बुद्धिशक्त्या, नीतिशास्त्रे, समाजनीतौ च स्थिरम् अस्ति।
● महाकाव्येषु नारीशक्तेः प्रकाशः –
भारतीयमहाकाव्ये केवलं युद्धकथाः न, अपितु तेषु राजनीतिः, धर्मः, समाजसंरचना च सुस्थिताः। अत्र नारी केवलं प्रेरणास्रोतं न, अपितु सम्पूर्णसंस्कृतेः केन्द्रम् अस्ति।
सीता: धैर्यस्य, त्यागस्य, आत्मसम्मानस्य च प्रतिमूर्ति। द्रौपदी: स्त्रीस्वाभिमानस्य प्रतिपालिका, यया अन्यायस्य प्रतिरोधः कृतः। दमयंती: आत्मनिर्णयशक्तेः उदाहरणं, या स्वस्य विवेकबुद्ध्या नलं पतिं रूपेण न तु प्रभावेण वृतवती।
● वैदिककालात् अद्यतनं प्रति – स्त्रीशिक्षाया पुनरुत्थानम्
वैदिके काले स्त्रियः वेदाध्ययनं, राजकीयशिक्षां, तत्त्वज्ञानं च प्राप्ताः। परन्तु, समये गम्यमाने संस्कृतेः संरचनायाम् अपि परिष्कारे जाते, स्त्रियः शिक्षायाः अवसरात् अपसारिताः। अद्य, विज्ञानस्य, आर्थिकस्य, व्यवस्थापनस्य च क्षेत्रेषु स्त्रियः मुख्यं स्थानं धृत्वन्ति। परन्तु प्रश्नः केवलं राजकीय-सामाजिकसक्त्याः नास्ति, अपितु मानसिक-सांस्कृतिकपरिष्कारे स्थितः।
● स्त्रीशक्तिः – अस्तित्वस्य पुनर्रचना
स्त्रीशक्तेः चिन्तनं केवलं स्त्री-पुरुषसमानतायाः विषयः न भवेत्, किन्तु सः मानवीयमूल्यस्य, तत्त्वज्ञानस्य, संस्कृतेः च आधारमपि स्पृशेत्।
● निष्कर्षः –
अयं नारीदिवसः केवलं उत्सवः न, अपि तु आत्मनिरीक्षणस्य, स्त्रीत्वस्य गौरवस्य च दिवसः अस्ति।
“अनया नारी या सा तु परमं तेजोमयी स्तुता।” (महाभारतम्, अनुशासनपर्व ४७.१४)
अर्थः – नारी परं तेजस्विनी अस्ति, या सृजति, पोषयति, मार्गं प्रदर्शयति च।
