संस्कृतदिवसविशेषः – पाणिनेः सूत्रेभ्यः ए.आई.-पर्यन्तं संस्कृतेः नूतनम् उड्डयनम्
हिमसंस्कृतवार्ता: – आचार्य: मनोजशैल:।
प्रधानमन्त्री श्रीनरेन्द्रमोदी-महोदयेन केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य कृत्रिमबुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence) तथा दत्तांशविज्ञान (Data Science) विषययोः बी.टेक.-कार्यक्रमस्य उल्लेखं करणानन्तरं संस्कृतशिक्षायाः परिवर्तमानं परिदृश्यं चर्चायां समागतम्। 28 जून 2026 दिनाङ्के प्रसारितस्य ‘मन की बात’ इति कार्यक्रमस्य 135-तमस्य संस्करणे प्रधानमन्त्री मोदी-महोदयेन अस्य कार्यक्रमस्य उल्लेखः कृतः। तेन उक्तं यत् अयं कार्यक्रमः युवानः नूतनप्रौद्योगिक्यै सज्जीकर्तुं सह तान् भारतस्य ज्ञानपरम्परायाः धरोहरेण सह संयोजयितुम् अपि प्रयत्नं करोति। तेन इदमपि उक्तं यत् भारतीयभाषाणां कृते कृत्रिमबुद्धिमत्ताम् आधृतानां उपकरणानां विकासस्य अत्र व्यापकाः सम्भावनाः सन्ति।
ए.आई. तथा संस्कृतस्य संयोगः
अनेन उल्लेखेन संस्कृतस्य अध्यापनस्य अवलोकनस्य च पद्धतौ महत्त्वपूर्णं परिवर्तनं रेखाङ्कितम् अस्ति। कदाचित् मुख्यतया वेदेषु, शास्त्रीयसाहित्ये, दर्शने, कर्मकाण्डे च सम्बद्धा भाषा इति मन्यमाना संस्कृतभाषा अधुना कृत्रिमबुद्धिमत्ता, दत्तांशविज्ञानम्, आयुर्वेदः, विधिः, सिविलसेवाः, अङ्कीयसंरक्षणम् इत्यादिभिः क्षेत्रैः सह अपि सम्बद्धा भवति। कृत्रिमबुद्धिमत्ता, प्राकृतिकभाषासंसाधनम्, यन्त्राधिगमः तथा दत्तांशविज्ञानम् इत्येतैः सह संस्कृतस्य वर्धमानः सम्बन्धः तस्यै नूतनां प्रासङ्गिकतां प्रददाति।
पाणिनेः व्याकरणं सङ्गणनं च
ईसापूर्वं षष्ठ-पञ्चमशताब्द्योः व्याकरणाचार्यः पाणिनिः। तस्य अष्टाध्यायी, या स्वस्य सटीकनियमैः सूत्रैश्च प्रसिद्धा अस्ति, सङ्गणकीयभाषाविज्ञाने वर्धमानरुचेः केन्द्रं भवति। संस्कृतस्य प्रौद्योगिक्या सह सङ्गमेन नूतनाः शैक्षणिकाः व्यवसायिकाश्च अवसराः अपि सम्मुखम् आगच्छन्ति।
अङ्कीयसंरक्षणं ओ.सी.आर. च
प्राचीनपाण्डुलिपीनां अङ्कीकरणमपि उदयमानम् क्षेत्रम् अस्ति। ब्राह्मी-शारदा-प्रभृतिषु प्राचीनलिपिषु लिखितानां संस्कृतपाण्डुलिपीनां ग्रन्थानां च कृते प्रकाशीय-अक्षर-परिचय-प्रणालीनाम् (OCR) विकासः आह्वानपूर्णं भवितुम् अर्हति। संस्कृतविद्वांसः ओ.सी.आर्.-विकासकार्ये, लिप्यन्तरणे, सूचीकरणे, पाठसम्पादने, अङ्कीयसंरक्षणे च महत्त्वपूर्णं योगदानं दातुं शक्नुवन्ति। तेषां भूमिका केवलं शास्त्रीयग्रन्थानां व्याख्यानपर्यन्तं सीमिता नास्ति, अपितु यन्त्रेण निर्मितसामग्रीणां प्रमाणीकरणात् प्राचीनज्ञानस्य अङ्कीयमञ्चाय सज्जीकरणपर्यन्तं कार्यमपि तस्याः अन्तर्गतं भवितुं शक्नोति।
आयुर्वेदः आधुनिकशिक्षा च
संस्कृतं पारम्परिकज्ञानस्य आधुनिकशिक्षया सह संयोजनस्य कार्यं 7.5 वर्षीय-आयुर्वेद-गुरुकुलमार्गेण अपि करोति। अस्मिन् द्विवर्षीयं पूर्व-आयुर्वेदाध्ययनम्, सार्धचतुर्वर्षीयः बी.ए.एम.एस. पाठ्यक्रमः, एकवर्षीयं च प्रशिक्षणम् अन्तर्भवति। संस्कृतस्य आधारभूतेन शिक्षणेन विद्यार्थिभ्यः चरकसंहिता, सुश्रुतसंहिता इत्यादीनां शास्त्रीयग्रन्थानां अध्ययनस्य अवसरः प्राप्यते, यदा ते आधुनिकचिकित्साशिक्षामपि प्राप्नुवन्ति।
संस्कृतम् अद्य भारतस्य बौद्धिकपरम्पराणां विधिपरम्पराणां च अवगमनस्य प्रवेशद्वारमपि प्रददाति। धर्मशास्त्रम्, मीमांसा, अर्थशास्त्रम् इत्यादीनां विषयाणाम् अध्ययनं कुर्वन्तः विद्यार्थी अनुसन्धानम्, अनुवादः, तुलनात्मकाध्ययनम्, शास्त्रीयविधिसम्बद्धग्रन्थानां संरक्षणम् इत्यादिषु क्षेत्रेषु अग्रे गन्तुं शक्नुवन्ति।
सिविलसेवा तथा व्यवसायिकाः अवसराः
संस्कृतं सिविलसेवासु अन्यासु च प्रतियोगितापरीक्षासु अपि एकः विकल्पः वर्तते। संस्कृतम्, भारतीयदर्शनम्, संस्कृतिः भारतीयज्ञानपरम्परा च संयोजयन्तः बी.ए. ऑनर्स्-प्रभृतयः कार्यक्रमाः शैक्षणिकानां व्यवसायिकानां च अवसराणां विस्तारं कर्तुं शक्नुवन्ति।
केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य कुलपतिः प्रो. श्रीनिवास वरखेडी महोदयः बलं दत्तवान् यत् उदयमानाः प्रौद्योगिक्यः संस्कृतस्य विशालस्य ग्रन्थभाण्डारस्य भारतस्य पारम्परिकज्ञानपरम्परायाश्च संरक्षणे विस्तारस्य च साहाय्यं कर्तुं शक्नुवन्ति। तेषां मतानुसारं संस्कृतदिवसस्य अवसरे दृश्यते एतद् परिवर्तनं भाषायाः परिवर्तमानां भूमिकां प्रदर्शयति—या अधुना केवलं धरोहरस्य संरक्षणपर्यन्तं सीमिता नास्ति। पाण्डुलिपिभ्यः अङ्कीय-दत्तांशकोशेभ्यः च आरभ्य पाणिनेः व्याकरणात् कृत्रिमबुद्धिमत्तापर्यन्तं संस्कृतं भारतस्य बौद्धिकधरोहरां आधुनिकशिक्षया, प्रौद्योगिक्या, युवसन्तते: भविष्यस्य व्यवसायिकावसरैश्च सह संयोजयति।
जयपुरस्थस्य राजस्थानसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य दर्शनशास्त्रसंकायस्य अध्यक्षः शास्त्री कोसलेन्द्रदासः अवदत् यत् संस्कृतम् अधुना केवलं प्राचीनग्रन्थेषु पारम्परिकप्रथासु च सीमिता नास्ति, अपितु आधुनिकप्रौद्योगिकीयमञ्चेष्वपि स्वस्य उपस्थितिं निरन्तरं सुदृढां करोति।
