संस्कृत शब्दकोशः
यदा वयं संस्कृतस्य विषये वदामः तदा प्राकृत-पाली-भाषायाः अन्ययोः शास्त्रीयभाषयोः अपि प्रभावः भवति । कालक्रमस्य विषये यास्कः, निघन्टु:, निरुक्तादय: लेखकाः ईपू सप्तमशताब्द्याः सन्ति । पाणिने: तिथिः प्रायः षट् शताब्दी ई.पू. तथा च महावीरगौतमबुद्धस्य च तिथयः अपि षट् शताब्द्याः पूर्वं सन्ति, महावीरः बुद्धात् प्रायः ५० वर्षाणि प्राचीनः अस्ति। वस्तुतः महावीरः जैनपरम्परायां २४तमः तीर्थंकरः इति मन्यते । तस्मिन् सति जैनपरम्परायाः इतिहास: बहुपूर्वकालपर्यन्तं आसीत् । शाब्दिकदृष्ट्या यथा महावीरः प्राकृतभाषायां मगध्या अर्धमगध्या सह पाठयति स्म, यथा च बुद्धेन पालीभाषायाः प्रयोगः कृतः तथा प्राकृतपालीभाषायाः शब्दकोशाः उपलभ्यन्ते । तथापि वयं केवलं संस्कृतशब्दकोशस्य विचारं कुर्मः। संस्कृतसाहित्यस्य कालक्रमानुसारं प्रथमे यास्कः, ततः पाणिनिः, ततः कौटिल्यः, तदनन्तरं पतञ्जलिः। द्वितीयशतके ई.पू. महाभारतस्य कालः सामान्यतया पूर्वद्वितीयशतकात् द्वितीयशतकपर्यन्तं भवति । अमरसिंहजैनः संस्कृतकोशकारः अमरकोशस्य रचयिता च क्रिस्तियनयुगस्य अस्ति । पाणिनिः कस्यापि शब्दकोशस्य रचनां न कृतवान्, परन्तु डॉ. काणे पाणिनीयकोशस्य संकलनं प्रायः २५ वर्षपूर्वं त्रिखण्डेषु कृतवान् । जैनैः
अमरकोशात् क्रि.श.षोडशशताब्द्यां यावत् जैनभिक्षुः समसुन्दरगणि: संस्कृतशब्दलेखने महत् योगदानं कृतवान् । तेन अष्टलक्षार्थी रचितम् l
संस्कृतकोशानां परम्परायां अमरकोशसहितम् अधिकांशाः कोशाः सत्यापितरूपेण भवन्ति । चिकित्साशास्त्रस्य, वास्तुशास्त्रस्य, गणितस्य च विशेषविश्वकोशाः सन्ति । अतः वैद्यकसिन्धु, 16 शताब्दी ई. चिकित्सापदानां शब्दावली ‘शिल्परत्नकोश’ इति तथा गणितीय तकनीकी विधानकोष: प्राप्यते। आधुनिककाले आयुर्वेदादीनां केचन कोशाः लक्ष्मण शास्त्री जोशी वर्यस्य अग्रज वेणिमाधवशास्त्री द्वारा रचिता: । तन्त्राभिधानकोशस्य सम्पादनं प्रकाशनं च जर्मनविदुषी सुश्री बेट्टिना बाउमर इत्यनया तस्याः मार्गदर्शका ऐलिस बोनर् इत्यनया वास्तुशास्त्रस्य द्वितीयशब्दकोशस्य सम्पादनं कृतम् ।
आक्सफोर्ड-आङ्ग्ल-शब्दकोशस्य अनुरूपेण आधुनिकसंस्कृत-शब्दकोशानां विषये विल्सनः १८ शताब्द्यां संस्कृत-आङ्ग्ल-शब्दकोशं लिखितवान् । १९ शताब्द्याः आरम्भे शब्दकल्पद्रुमः इति एकभाषिकः संस्कृतकोशः अनेकखण्डेषु प्रकाशितः । सः शब्दकोशः सम्पूर्णे भारते संस्कृतविद्यालयेषु बहुप्रयुक्तः आसीत् । बाचस्पत्यम् इति अन्यः एकभाषिकः शब्दकोशः कलकत्तातः प्रकाशितः । विल्सनस्य शब्दकोशः द्विभाषिकः अर्थात् संस्कृततः आङ्ग्लपर्यन्तं, ततः अन्यः द्विभाषिकः शब्दकोशः निर्मितः। संस्कृतात् जर्मनपर्यन्तं सप्तखण्डेषु Nach: trez अर्थात् पूरकखण्डः, प्रसिद्धस्य रूसनगरस्य पीटर्स् बर्कस्य १८३६ तः १८५५ पर्यन्तं मोनियर् विलियम्स इत्यनेन संकलितः संस्कृत-आङ्ग्लशब्दकोशः तस्मात् सामग्रीं गृहीत्वा महाविद्यालयेषु प्रयुक्तः । १८७३ तः १८७७ पर्यन्तं डेक्कनमहाविद्यालये सहपाठिनः लोकमान्यतिलकः, अगरकरः, आप्टे च अस्य शब्दकोशस्य प्रयोगं कृतवन्तः । तिलक-अगरकर इत्यनेन नूतनं आङ्ग्लविद्यालयम् स्थापितम्। सः कोशस्य प्रयोगं कृतवान् । परन्तु छात्राणां हिताय वामनशिवराम आपटे संस्कृतात् आङ्ग्लम्, आङ्ग्लतः संस्कृतं च द्विभाषिकशब्दकोशं प्रकाशितवान् । १८८५ तमे वर्षे डेक्कनशिक्षासङ्घः फर्गुसनमहाविद्यालयस्य आरम्भं कृतवान । पश्चात् द्विभाषिकता, त्रिभाषावादादिविषये केचन लघु-बृहत्-कोशाः निर्मिताः। संस्कृतात् मराठी, गुजराती च । तदनन्तरं डेक्कनमहाविद्यालयपुणे इत्यस्य महानकोशपरियोजनया ऐतिहासिकप्रधानाध्यापकानां विश्वकोशसंस्कृताङ्ग्लशब्दकोशस्य प्रायः ३२ खण्डाः प्रकाशिताः । तथापि ‘क’ इत्यादयः शब्दाः न समाप्ताः। ‘क’ इत्यनेन आरभ्यमाणानां शब्दानां फलं प्राप्तुं कतिपयानि दशकानि अपि यावत् समयः स्यात्, परन्तु उन्नतप्रौद्योगिक्याः युगे अपि ईश्वरेच्छा बलियसी। ...
सुधा साठ्ये मुंबई।
