पद्मविभूषण डॉ. आदित्यनाथझामहोदयस्य व्यक्तित्वं कृतित्वं च (जयन्तीविशेष:)
– डॉ विमलेश झा, गंगौली,
सरिसबपाही, मधुबनी, बिहार
भारतभूमिः प्राचीनकालादेव ज्ञानस्य, संस्कृतेः, प्रशासनस्य, लोकसेवायाः च पुण्यभूमिः अस्ति। अस्यां भूमौ समये समये बहवः महापुरुषाः अभवन्, ये स्वकीयेन ज्ञानबलेन, प्रतिभया, परिश्रमेण, कर्तव्यनिष्ठया च राष्ट्रस्य विकासे महत्त्वपूर्णं योगदानं दत्तवन्तः। आधुनिकभारतस्य इतिहासे एतादृशेषु विशिष्टेषु व्यक्तित्वेषु पद्मविभूषण- डॉ. आदित्यनाथझामहोदयस्य नाम अत्यन्तं गौरवेण स्मरणीयम् अस्ति। एष: एकः मेधावी विद्यार्थी, कुशलः प्रशासकः, बहुभाषाविद्, शिक्षाविद्, संस्कृतप्रेमी, संस्थाननिर्माता तथा राष्ट्रनिष्ठः लोकसेवकश्च आसीत्। एतस्य जीवनं बहुविधप्रतिभानाम् अद्भुतः समन्वयः आसीत्। एकस्मिन् पक्षे एष: भारतीयप्रशासनिकसेवायाः उच्चतमेषु पदेषु कार्यं कृतवान्, अपरस्मिन् पक्षे संस्कृतविद्यायाः संरक्षणसंवर्धनाय महत्त्वपूर्णं योगदानं दत्तवान्। अतः एतस्य जीवनचरितं केवलं एकस्य प्रशासकस्य जीवनचरितं नास्ति अपितु एतत् भारतीयप्रतिभायाः, संस्कृतानुरागस्य, आधुनिकशिक्षायाः, राष्ट्रसेवायाः तथा कर्तव्यपरायणतायाः प्रेरणादायिनी गाथा अस्ति।
एतस्य जन्म 1911 तमे वर्षे अगस्तमासस्य अष्टादशदिनांके बिहारराज्यस्य दरभंगामण्डलस्य सरिसबपाहीग्रामे अभवत्। एष: प्रसिद्धस्य संस्कृतविदुषः डॉ. सर गङ्गानाथझामहोदयस्य पुत्रः आसीत्। एतस्य भ्राता अमरनाथझामहोदयः अपि आंग्ल- संस्कृतयोः विद्वान् आसीत् तथा इलाहाबाद- विश्वविद्यालयस्य पूर्वकुलपतित्वेन प्रसिद्धिं प्राप्तवान्। अतः आदित्यनाथझामहोदयस्य बाल्यकालः विद्यानुरागपूर्णे वातावरणे व्यतीतः अभवत्। परिवारे एव संस्कृतस्य, भारतीय- परम्परायाः, आधुनिकशिक्षायाः च संस्काराः तस्मिन् विकसिताः अभवन्। पारिवारिक- विद्यापरम्परायाः प्रभावः एतस्य सम्पूर्णजीवने स्पष्टतया दृश्यते।
तस्य व्यक्तित्वस्य महत्त्वपूर्णं वैशिष्ट्यम् आसीत् यत् एष: परम्परां सम्मानयन् आधुनिकताम् अपि पूर्णतया स्वीकृतवान्। संस्कृतविद्यायां गहनानुरागः तथा आधुनिकप्रशासनिकशिक्षा- एतयोः समन्वयः एतस्य जीवनस्य मूलस्वरूपम् आसीत्। एष: बाल्यकालादेव अत्यन्तं प्रतिभाशाली छात्रः आसीत्। तस्य शिक्षाजीवनस्य विकासे वाराणसी तथा प्रयाग इत्येतयोः महत्त्वपूर्णा भूमिका आसीत्। आधुनिकशिक्षया सह एतेन भारतीयज्ञानपरम्परायाः अपि अध्ययनं कृतम्। तदनन्तरम् उच्चशिक्षायै एष: इलाहाबादविश्वविद्यालयं गतवान्। तत्र अध्ययनं कुर्वन् एतेन स्वकीया प्रतिभा प्रदर्शिता। अंग्रेजी तथा संस्कृतयोः एतस्य गहनम् अध्ययनम् आसीत्। विधिशास्त्रे तथा प्रशासनसम्बद्धविषयेषु अपि एतस्य रुचिः आसीत्। भारतस्य पारम्परिकविद्यायाः तथा पाश्चात्त्यआधुनिकज्ञानस्य एषः समन्वयः एतस्य भावीप्रशासनिकजीवनस्य आधारभूतः अभवत्।
डॉ. आदित्यनाथझामहोदयस्य जीवनस्य महत्त्वपूर्णचरणं भारतीयप्रशासनिकसेवायां प्रवेशः आसीत्। 1936 तमे वर्षे सितम्बरमासस्य षोडशदिनांके एतेन भारतीयप्रशासनिकसेवायां प्रवेशः कृतः। तस्मिन् समये भारतीय- प्रशासनिकसेवा अत्यन्तं प्रतिष्ठिता तथा कठिनपरीक्षाप्रधानः प्रशासनिकमार्गः आसीत्।
एतादृशे क्षेत्रे प्रवेशः एतस्य असाधारणमेधायाः, परिश्रमस्य तथा दृढसङ्कल्पस्य प्रमाणम् आसीत्। सेवायां प्रवेशानन्तरं एष: संयुक्तप्रान्ते सहायकदण्डाधिकारी जिलाधिकारीत्यादिषु च पदेषु कार्यं कृतवान्। क्षेत्रीयप्रशासनस्य माध्यमेन एतेन सामान्यजनस्य जीवनं, समस्याः, प्रशासनिकव्यवस्थायाः वास्तविकस्वरूपस्य अवलोकनं कृतवान्। प्रशासनिकसेवायां कार्यं कुर्वन् एष: न केवलं कार्यालयीयनियमपालनं न कृतवान्, अपि तु जनहितमेव प्रशासनस्य मूलाधाररूपेण स्वीकृतवान्। एतस्य कार्यशैली अनुशासनपूर्णा, विवेकयुक्ता तथा कर्तव्यप्रधाना च आसीत्। 1939 तमे वर्षे नवम्बरमासे भारतीय- सिविल- सेवायाः एकः महत्त्वपूर्णः अधिकारी भूत्वा एष: भारतीयराजनीतिक सेवायां स्थानान्तरितः अभवत्। भारतीयराजनीतिकसेवायाः अन्तर्गतम् एतस्य कार्यक्षेत्रं विस्तृतम् अभवत्। तत्कालीनभारते अनेकानि देशीयराज्यानि आसन्। तेषां प्रशासनिकसम्बन्धानां, शासनव्यवस्थानां, ब्रिटिशभारतेन सह सम्बन्धानां संचालनाय वरिष्ठाधिकारिणाम् आवश्यकता आसीत्।
स्वतन्त्रतायाः समये एष: पूर्वीयराज्यानां निवासीसचिवरूपेण कार्यं कृतवान्। अस्मिन् दायित्वे एतस्य कूटनीतिकबुद्धिः, प्रशासनिकानुभवः तथा समन्वयक्षमता विशेषरूपेण जना: दृष्टवन्त:। विविधराज्येषु कार्यरतः एष: भारतस्य सामाजिक- सांस्कृतिक- विविधतां अवगन्तुं समर्थः अभवत्। 1947 तमे वर्षे भारतं स्वतन्त्रं जातम्। स्वतन्त्रतायाः अनन्तरं देशस्य सम्मुखे नूतनाः समस्याः उपस्थिताः अभवन्। तासु प्रशासनिकव्यवस्थायाः पुनर्गठनं, देशीयराज्यानां एकीकरणम्, आर्थिकविकासः, सामाजिक- व्यवस्थायाः पुनर्निर्माणं, नूतनलोकतान्त्रिकसंस्थासु विश्वासस्य निर्माणम् इत्यादीनि कार्याणि प्रमुखानि आसन्। डॉ. आदित्यनाथझामहोदयस्य दीर्घः प्रशासनिकानुभवः अस्मिन् समये अत्यन्तम् उपयोगी अभवत्। स्वतन्त्रभारतस्य प्रशासन- व्यवस्थायाम् एतेन अनेकानि महत्त्वपूर्णानि कार्याणि कृतानि। एतस्य व्यक्तित्वस्य विशेषता आसीत् यत् एष: परिवर्तनशीलसमयस्य आवश्यकतां शीघ्रम् अवगच्छति स्म। औपनिवेशिक- प्रशासनव्यवस्थायाः अनुभवस्य उपयोगं कुर्वन् एष: स्वतन्त्रभारतस्य लोककल्याणकारी- प्रशासनव्यवस्थायाः निर्माणे योगदानं दत्तवान्। स्वतन्त्रतायाः अनन्तरं भारतीयप्रशासनिकसेवायाः अधिकारिणां प्रशिक्षणस्य आवश्यकता अभवत्। नूतनभारतस्य प्रशासनिकाधिकारिण: न केवलं नियमज्ञानसम्पन्नाः भवेयुः, अपि तु तेषु राष्ट्रसेवाभावः, नेतृत्वक्षमता, नैतिकता, निर्णयशक्तिः तथा लोककल्याणदृष्टिः अपि भवेत्- एतादृशः प्रशिक्षणदृष्टिकोणः आवश्यकः आसीत्। डॉ. आदित्यनाथझामहोदयः मसूरीस्थस्य राष्ट्रीयप्रशासनिक-अकादम्याः प्रथमः निदेशकः अभवत्। एतत् एतस्य जीवनस्य अत्यन्तं महत्त्वपूर्णं योगदानम् अस्ति। प्रथमनिदेशकत्वेन एतस्य दायित्वं केवलं कार्यालयस्य संचालनं नासीत्। नूतनप्रशिक्षणसंस्थायाः शैक्षिकदिशा, प्रशिक्षणपद्धतिः, प्रशासनिकमूल्यानि तथा अधिकारिणां व्यक्तित्वविकासः- एतेषां सर्वेषां निर्माणे एतस्य भूमिका आसीत्।
एतस्य दृष्टौ प्रशासनिकाधिकारी राष्ट्रस्य सेवकः अस्ति। अतः अधिकारीणां प्रशिक्षणे कर्तव्यनिष्ठा, सत्यनिष्ठा, अनुशासनं, जनसेवाभावः आवश्यकः इति एष: मन्यते स्म।
मसूरीस्थस्य अस्य प्रशासनिकप्रशिक्षणकेन्द्रस्य भावीविकासे एतस्य प्रारम्भिकनेतृत्वस्य महत्त्वपूर्णः प्रभावः अभवत्। एतत् कार्यं दर्शयति यत् डॉ. झामहोदयः केवलं सफलः प्रशासकः नासीत्, सः सफलः संस्थाननिर्माता अपि आसीत्। डॉ. आदित्यनाथझामहोदयस्य कृतित्वस्य सर्वाधिकं गौरवपूर्णेषु अध्यायेषु वाराणस्यां स्थापितस्य वाराणसेय- संस्कृतविश्वविद्यालयस्य प्रथमकुलपतित्वम् अस्ति।
संस्कृतभाषा भारतीयसंस्कृतेः तथा ज्ञानपरम्परायाः प्रमुखा संवाहिका अस्ति। वेदाः, उपनिषदः, रामायणम्, महाभारतम्, पुराणानि, दर्शनशास्त्राणि, व्याकरणम्, काव्यशास्त्रम्, न्यायः, मीमांसा, वेदान्तः, आयुर्वेदः, ज्योतिषम् इत्यादीनां विशालः ज्ञानभाण्डारः संस्कृते एव सुरक्षितः अस्ति।
स्वतन्त्रतायाः अनन्तरं संस्कृतस्य उच्चशिक्षायै आधुनिकविश्वविद्यालयीयसंस्थायाः आवश्यकता अनुभूता। वाराणस्यां स्थापितः वाराणसेय- संस्कृतविश्वविद्यालयः अस्याः आवश्यकतायाः पूर्तये महत्त्वपूर्णं सोपानम् आसीत्। डॉ. आदित्यनाथझामहोदयः अस्य नवस्थापितस्य विश्वविद्यालयस्य प्रथमः कुलपतिः अभवत्। एकः आधुनिकः प्रशासकः, भारतीयसिविलसेवायाः अधिकारी, बहुभाषाविद् च भूत्वा संस्कृत- विश्वविद्यालयस्य नेतृत्वं स्वीकृतवान् इति एतस्य संस्कृतानुरागस्य सशक्तं प्रमाणम् अस्ति।
कुलपतिरूपेण एतेन संस्कृतशिक्षायाः संस्थागतविकासस्य आधारः दृढीकृतः। पारम्परिक- संस्कृताध्ययनस्य आधुनिक- विश्वविद्यालयीय- व्यवस्थया सह समन्वयः एतस्य प्रमुखेषु उद्देश्येषु अन्यतमः आसीत्। एतस्य नेतृत्वे संस्कृतविश्वविद्यालयस्य विकासाय अनुकूलं वातावरणं निर्मितम् अभवत्। संस्कृतं केवलं धार्मिकभाषा वा प्राचीनभाषा न, अपि तु ज्ञानस्य, दर्शनस्य, साहित्यस्य तथा वैज्ञानिकचिन्तनस्य भाषा इति भावः एतेन सुदृढः कृतः। अद्यापि संस्कृतविश्वविद्यालयस्य विशालः शैक्षिकपरिवारः तस्य प्रारम्भिकदृष्टेः स्मरणं करोति। संस्कृतशिक्षाक्षेत्रे तस्य योगदानं भारतीय- संस्कृतिसेवारूपेण सदैव स्मरणीयम् अस्ति। डॉ. आदित्यनाथझामहोदयस्य प्रशासनिकजीवनस्य अन्यत् महत्त्वपूर्णं पदं दिल्लीस्य प्रथमोप- राज्यपालपदम् आसीत्। नवगठितदिल्लीप्रदेशस्य प्रथमः उपराज्यपालः भूत्वा एतेन राजधान्या: प्रशासनिकव्यवस्थायाः प्रारम्भिकसंरचनायां महत्त्वपूर्णं योगदानं दत्तम्।
नूतनपदस्य प्रथमाधिकारिरूपेण एतस्य समक्षं अनेकानि दायित्वानि आसन्। राजधान्या: प्रशासनिकव्यवस्थायाः सुदृढीकरणम्, केन्द्रसर्वकारेण सह समन्वयः, जनसुविधानां विकासः, सार्वजनिकव्यवस्थायाः संरक्षणम् तथा तीव्रगत्या विकसितमानस्य नगरस्य आवश्यकतानां पूर्तिः- एतानि एतस्य कार्यस्य प्रमुखाः पक्षाः आसन्। प्रथमः उपराज्यपालः भवितुं केवलं प्रशासनिकप्रतिष्ठा पर्याप्ता नासीत्। तत्र अनुभवः, धैर्यम्, निर्णयशक्तिः, समन्वयकौशलं तथा दूरदर्शिता आवश्यकाः आसन्। डॉ. झामहोदयः एतान् सर्वान् गुणान् स्वकीयेन कार्येण प्रदर्शितवान्।
संस्कृतं प्रति एतस्य अनुरागः विशेषरूपेण उल्लेखनीयः। एष: संस्कृतस्य महत्त्वं केवलं अतीतस्य अवशेषरूपेण न मन्यते स्म। एतस्य दृष्टौ संस्कृतभाषा भारतीयचिन्तनस्य मूलभाषा अस्ति, यस्यां भारतस्य सहस्रवर्षीयज्ञानपरम्परा निहिता अस्ति। डॉ. आदित्यनाथझामहोदयस्य राष्ट्रसेवां, प्रशासनिकयोगदानं, सार्वजनिकजीवनस्य उत्कृष्टतां च दृष्ट्वा भारतसर्वकारेण तस्मै पद्मविभूषणसम्मानं प्रदत्तम्। इदं सम्मानम् एतस्य दीर्घकालीनराष्ट्रसेवायाः राष्ट्रियस्वीकृतिरासीत्।
पद्मविभूषणं भारतस्य प्रमुखेषु नागरिकसम्मानेषु अन्यतमम् अस्ति। इदं सम्मानं केवलं एतस्य व्यक्तिगतगौरवस्य विषयः नासीत्, अपितु बिहारस्य, मिथिलायाः, संस्कृतजगतः तथा भारतीयप्रशासनिकपरम्परायाः अपि गौरवम् आसीत्। डॉ. आदित्यनाथझामहोदयस्य पारिवारिकजीवनस्य उल्लेखः अपि एतस्य व्यक्तित्वस्य मानवीयपक्षं प्रकाशयति। एतस्य पत्नी श्रीमती आभा झा मिथिलायाः विदुषी महिला आसीत्। विद्वत्परम्परायाः वातावरणे एतस्य पारिवारिकजीवनं संस्कारसम्पन्नम् आसीत्। एतस्य जीवनं दर्शयति यत् महान् प्रशासकः भवितुं केवलं बाह्यप्रतिष्ठा पर्याप्ता नास्ति। पारिवारिकसंस्काराः, विद्यानुरागः, आत्मानुशासनं, सामाजिक- दायित्वबोधः अपि व्यक्तित्वनिर्माणे महत्त्वपूर्णां भूमिकां वहन्ति। डॉ. आदित्यनाथझामहोदयस्य निधनं 1972 तमे वर्षे जनवरीमासस्य अष्टादशदिनांके अभवत्। यद्यपि भौतिकरूपेण एष: अस्माकं मध्ये नास्ति, तथापि एतस्य कार्याणि अद्यापि जीवितानि सन्ति।
इत्थं वयं वक्तुं शक्नुमो यत् पद्मविभूषण-डॉ. आदित्यनाथझामहोदयः आधुनिकभारतस्य बहुमुखप्रतिभासम्पन्नेषु महापुरुषेषु अन्यतमः आसीत्। एतस्य व्यक्तित्वे विद्या, प्रतिभा, परिश्रमः, अनुशासनं, कर्तव्यनिष्ठा, प्रशासनिकदक्षता, संस्कृतानुरागः, राष्ट्रसेवा एते सर्वे गुणाः विशिष्टरूपेण समन्विताः आसन्।
अतः डॉ. आदित्यनाथझामहोदयस्य जीवनं विद्यार्थिभिः, शिक्षकैः, प्रशासकैः तथा राष्ट्रसेवायां समर्पितैः सर्वैः जनैः अनुकरणीयम् अस्ति। एतस्य कृतित्वं भारतीयप्रशासनस्य इतिहासे, संस्कृतशिक्षायाः विकासे, राष्ट्रसेवायाः परम्परायां च चिरकालं यावत् स्मरणीयं भविष्यति। डॉ. आदित्यनाथझामहोदयस्य यशः अक्षयम् अस्तु, एतस्य राष्ट्रसेवायाः आदर्शः भावीसेवकानां कृते प्रेरणास्रोतः भवतु। जयन्तीमभिलक्ष्य वयं एतेभ्य: महामानवेभ्य: प्रणामांजलिं समर्पयाम:। अन्ते च – कीर्तिर्यस्य स जीवति।
।।इत्यलम्।।
