दुर्घटना-निवारणाय महत् पदम्, मार्ग-निर्माणस्य प्रत्येकस्मिन् चरणे भविष्यति सुरक्षायाः परीक्षणम्
हिमसंस्कृतवार्ता: — शिमला।
वर्ष २०२३ तमस्य वर्षस्य तुलनायां वर्ष २०२४ मध्ये मार्ग-दुर्घ बसटनासु ६.४८ प्रतिशतं (6.48%) यावत् ह्रासे (न्यूनतायाम्) आगते सत्यपि, हिमाचलप्रदेश-सर्वकारेण मार्ग-सुरक्षां इतोऽपि सुदृढां विधातुं दुर्घटनानां न्यूनीकरणाय च उद्देश्येन अन्यः एकः महत्त्वपूर्णः उपायः गृहीतः। मुख्यमन्त्रिणा सुखविन्दरसिंहसुक्खू महोदयेन प्रतिपादितं यत् राज्यसर्वकारेण लोकनिर्माणविभागस्य अधीने आगच्छन्तीनां रथ्यानां (सड़कों के) कृते ‘मार्ग-सुरक्षा-परीक्षण-नीतिं’ (Road Safety Audit Policy) प्रवर्त्य अनुमतिः प्रदत्ता, येन मार्ग-सुरक्षा राज्ये मार्गाणां योजनायाः, संरचनायाः (डिजाइन), निर्माणस्य, सञ्चालनस्य, संवर्धनस्य च अभिन्नः भागः विधातुं शक्येत। विशेषरूपेण हिमाचलसदृशे पार्वत्यराज्ये दुर्गम-भूभागे, तीक्ष्ण-वृत्तेषु (मोड़ों पर), प्रतिकूलेषु वातावरण-परिस्थितिषु च अतिरिक्ताः सङ्कटाः उत्पद्यन्ते, येन मार्ग-सुरक्षा एका गम्भीरा सार्वजनिक-चिन्तायाः विषयः संजाता अस्ति। मार्ग-सुरक्षा-सम्बन्धीनां त्रुटीनां क्रमिक-परिचयस्य तासां प्रभाविनः निस्तारणस्य च आवश्यकतां ध्यात्वा राज्यसर्वकारेण ‘भारतीय-मार्ग-काङ्ग्रेस’ (IRC) संस्थायाः दिशानिर्देशानां संस्तुतीनां च अनुरूपम् एका व्यापिका ‘मार्ग-सुरक्षा-परीक्षण-संरचना’ स्वीकृता। अस्याः नीतेः उद्देश्यं मार्ग-अधोसंरचनायां परिष्कार:, दुर्घटनानां सङ्कटस्य न्यूनीकरणं, सर्वेषां मार्ग-उपयोक्तॄणां कृते अधिक-सुरक्षित-मार्ग-सञ्जालस्य विकासश्च अस्ति।
पञ्चसु महत्त्वपूर्णेषु चरणेषु भविष्यति मार्ग-सुरक्षा-परीक्षणम्
अस्याः नीतेः अन्तर्गतं कस्यापि मार्ग-परियोजनायाः पञ्चसु महत्त्वपूर्णेषु चरणेषु मार्ग-सुरक्षा-परीक्षणं विधास्यते। एतेषु व्यवहार्यता अथवा प्रारम्भिक-संरचना-चरणम् (Feasibility Stage), विस्तृत-परियोजना-प्रतिवेदन-चरणम् (DPR Stage), निर्माण-चरणम्, मार्गं यातायाताय उद्घाटनात पूर्वस्य चरणम्, पूर्वमेव निर्मितानां मार्गाणां परीक्षणं च समाविष्टम् अस्ति। व्यवहार्यता-चरणे परीक्षकाः (Auditors) मार्ग-चयनस्य, मार्ग-संरेखणस्य (Alignment), चौराहा-क्षेत्राणां, क्रॉस-सेक्शन-क्षेत्राणां, विद्यमान-मार्ग-सञ्जालस्य च सम्पर्कस्य परीक्षणं करिष्यन्ति। विस्तृत-संरचना-चरणे ज्यामितीय-संरचनायाः, मार्ग-संकेतकानां, मार्ग-चिह्नाङ्कनस्य, प्रकाश-व्यवस्थायाः, संवेदनशील-मार्ग-उपयोक्तॄणां (यथा पदचारिणां चक्रचालकानां च) कृते सुविधानां, मार्ग-पार्श्व-सुरक्षा-प्रावधानस्य च विस्तृता समीक्षा विधास्यते।
परीक्षण-परामर्शाणाम् अनुपालनस्य भविष्यति समीक्षा
निर्माण-चरणस्य अवधौ परीक्षणे कार्यस्थल-सुरक्षायाः, यातायात-प्रबन्ध-योजनायाः, श्रमिकाणां सुरक्षायाः, पूर्वं प्रदत्तानां परीक्षण-परामर्शाणाम् अनुपालनस्य च समीक्षा विधास्यते। मार्गं यातायाताय उद्घाटनात् पूर्वं दिवानिशयोः (दिन एवं रात) द्वयोः समययोः विस्तृतं निरीक्षणं भविष्यति। एतदतिरिच्य पूर्वमेव निर्मितानां मार्गाणां काले काले परीक्षणं विधास्यते येन उद्भवतां सङ्कटानां सुरक्षा-सम्बन्धीनां त्रुटीनां च परिचयं कृत्वा समयतः तासां समाधानं विधातुं शक्येत। नीत्यनुसारं मार्ग-सुरक्षा-परीक्षणं केवलं ‘भारतीय-मार्ग-काङ्ग्रेस’ (IRC) पक्षतः प्रमाणीकृताः ‘रोड-सेफ्टी-ऑडिटर’ अथवा तादृशाः विभागीय-अधिकारिणः कर्मचारिणश्च करिष्यन्ति यैः १५ दिवसीयं मार्ग-सुरक्षा-परीक्षण-प्रशिक्षणं सफलतापूर्वेण पूर्णं कृतं स्यात् पार्वत्य-मार्गाणां निर्माणस्य च कमपि १० वर्षाणाम् अनुभवः भवेत्। साकमेव एतदपि अनिवार्यं कृतं यत् परीक्षकाः स्वतन्त्राः भवेयुः यस्याश्च परियोजनायाः परीक्षणं कुर्वन्तः सन्ति, तस्याः निर्माणेन, कार्यान्वयनेन सञ्चालनेन वा तेषां कश्चिद् प्रत्यक्षः सम्बन्धः न भवेत्।
समर्पितः ‘मार्गसुरक्षाप्रकोष्ठ:’ स्थापयिष्यते
संस्थागत-व्यवस्थां इतोऽपि सुदृढां विधातुं लोकनिर्माणविभागस्य मुख्याकार्यालयस्य अन्तः एकः समर्पितः मार्गसुरक्षाप्रकोष्ठ:’ स्थापयिष्यते। एषः प्रकोष्ठ: (Cell) मार्ग-सुरक्षा-परीक्षण-कार्यक्रमस्य कार्यान्वयनस्य निरीक्षणं विधास्यति, प्रगतेः आकलनं करिष्यति, योग्यानाम् परीक्षकाणां ‘पैनल’ इति रचयिष्यति, अनुपालन-प्रतिवेदनानं समीक्षां करिष्यति तथा च अभियन्तॄणां (Engineers) अन्येषाम् हितधारकाणां च कृते प्रशिक्षण-जनजागरूकता-कार्यक्रमाणाम् आयोजनं विधास्यति। नीतौ एतदपि प्रावधानं विहितं यत् विभागस्य ‘अभियन्तृ-प्रमुखेन’ (Engineer-in-Chief) प्रत्येकस्मिन् त्रैमासे (Quarterly) कार्यक्रमस्य समीक्षा विधास्यते, येन अस्य प्रभावशीलता सुनिश्चिता भवेत् आवश्यकाः परिष्काराश्च कर्तुं शक्येरन्।
नीतौ अस्य महत्त्वपूर्णस्य प्रावधानस्य समावेशः
नीतेः एकं महत्त्वपूर्णं प्रावधानम् एतत् अस्ति यत् एककोटिलक्ष-रूप्यकाणि (1 Crore) यावत् व्यययुक्तायां प्रत्येकस्यां मार्ग-परियोजनायां मार्ग-सुरक्षा-परीक्षणाय परियोजना-व्ययस्य एकं प्रतिशतं (1%) अनिवार्यरूपेण निर्धारितं भविष्यति। एतदतिरिच्य, मार्ग-संकेतकानां, मार्ग-चिह्नाङ्कनस्य, यातायात-शान्ततायाः उपायानां, कार्यस्थल-प्रबन्धनस्य, पदचारि-सुविधानां, चक्र-मार्गाणां (Cycle Track), पार्वत्य-मार्गाणां, सुरक्षा-अवरोधकानां, चौराहा-क्षेत्राणां, ज्यामितीय-संरचनायाश्च सम्बद्धानां ‘भारतीय-मार्ग-काङ्ग्रेस’ इत्यस्याः विविधानां मानकानां मार्गदर्शिकानां च पालनम् अपि अनिवार्यं भविष्यति। अनेन एतत् सुनिश्चितं भविष्यति यत् हिमाचलप्रदेशे निर्मिताः मार्गाः सर्वोच्च-सुरक्षा-मानकानाम् अनुरूपाः भवेयुः सर्वेभ्यः मार्ग-उपयोक्तृभ्यश्च सुरक्षितां यात्राम् उपलब्धं कारयेयुः।
मार्ग-सञ्जालं अधिक-सुरक्षितं, सक्षमं, सुदृढं च विधातुं कटिबद्धाः स्मः — मुख्यमन्त्री
मुख्यमन्त्रिणा प्रतिपादितं यत् राज्यसर्वकारः हिमाचलप्रदेशस्य मार्ग-सञ्जालं (Road Network) अधिक-सुरक्षितं, अधिक-सक्षमं, अधिक-सुदृढं च विधातुं कटिबद्धः अस्ति। प्रत्येकस्यां मार्ग-परियोजनायां मानवजीवनस्य सुरक्षायाश्च सर्वोच्चा प्राथमिकता दीयेत। मार्ग-सुरक्षा-परीक्षण-नीतिः विकासस्य प्रत्येकस्मिन् चरणे सम्भाव्यानां सङ्कटानां परिचयं कृत्वा समयतः आवश्यकानां परिष्कारात्मकानाम् उपायानां निश्चयं विधास्यति। सुरक्षिताः मार्गाः न केवलं दुर्घटनाः रोधयन्ति जनानां जीवनं च रक्षन्ति, अपितु राज्ये आर्थिक-विकासम् उत्तम-सम्पर्क-व्यवस्थां च प्रोत्साहयन्ति।
