सन्तः श्रेष्ठः कविः निर्गुणब्रह्मोपासकः कबीरदासमहोदयः

सन्तः श्रेष्ठः कविः निर्गुणब्रह्मोपासकः कबीरदासमहोदयः सर्वधर्मसमताम् उपदिष्टवान् उत्तरभारते साधुभिः सह वसन् समाजपरिवर्तनकार्यम् अपि कृतवान् । एतस्य जयन्त्युत्सवं ज्योष्ठमासस्य पूर्णिमादिने आचरन्ति । मानवजीवनाय कबीरदासमहोदयस्य उपदेशाः मार्गदर्शकाः सन्ति ।’आल्-कबीर्’ (महात्मा) इत्येतत् इस्लाममते देवस्य ९९ नामसु अन्यतमम् । इदमस्ति देवस्य ३७ तमं नाम । कबीरः(१४४०-१५१८) कश्चन अध्यात्मकविः भारतीयऋषिः च । एतस्य साहित्येन भक्तिमार्गः समृद्धः जातः । सिक्खमतस्य उपरि तदीयः प्रभावः महान् । अद्यत्वे कश्चन धार्मिकगणः कबीरं संस्थापकं मन्यन्तः तस्य तत्त्वानि अनुसरन्ति ‘कबीरमार्गः’ इति प्रसिद्धः वर्तते । तेषां सङ्ख्या अस्ति ९,६००,००० । ते अधिकतया उत्तर-मध्यभारते च विस्तृताः । जगति विविधेषु भागेषु अपि विद्यन्ते । बिजक्, सखिग्रन्थ्, कवीर्-ग्रन्थावली, अनुरागसागरश्च तेन लिखितेषु ग्रन्थेषु अन्यतमानि । कबीरदासस्य जन्म वाराणसीनगरे एकस्मिन् ब्राह्मणपरिवारेऽभवत् । किन्तु सः बाल्यात् मुस्लिमपरिवारे पालितः अभवत् । क्रिस्तशके १४०० वर्षे समये हिन्दुविधवायां जातः परिवारेण त्यक्तः नीरु महम्मदीयेन तन्तुवायेन पालितः । बाल्ये कबीरः अपि वस्त्रनिर्माणं ज्ञातवान् । काचित् कथा श्रूयते यत् वर्षस्य कस्मिंश्चित् विशिष्टदिने यः कोपि गुरोः शिष्यः भवितुम् अर्हति यदि गुरुः तमुद्दिश्य देवस्य नाम कथयेत् । गङ्गातीरनिवासिनः सर्वे स्नानार्थं गङ्गानदीं गच्छन्ति इत्येतत् न कोऽपि विशेषः । महात्मा रामानन्दः अपि ब्राह्मीमुहूर्ते गङ्गास्नानाय गच्छति स्म प्रतिदिनम् । तस्मिन् विशिष्टे दिने अपि, सः प्रातः एव उत्थाय गङ्गानद्याः सोपानानि अवतरन् आसीत् । तावता कश्चन लघुहस्तः अग्रे प्रसृतः, महात्मनः अङ्गुष्ठम् अगृह्णात् च । आश्चर्यान्वितः रामानन्दः अप्रयत्नेन एव देवस्य नाम उदचारयत् । अधः दृष्टवता तेन बालः कबीरः दृष्टः । बालस्य लघुहस्ते अराबिक्-भाषया ‘कबीरः’ इति लिखितं तेन अवलोकितम् । सः कबीरं पुत्रं शिष्यं च भावयन् स्वस्य आश्रमं प्रति अनयत् । एषः नीतः इत्यनेन बहवः हिन्दुशिष्याः असन्तुष्टाः, केचन आश्रमं परित्यज्य गताः च ।
हिन्दुमुस्लिंधर्मयोः धर्मतत्वानि ज्ञात्वा कबीरः साधुभिः सदा आध्यात्मिकधार्मिकचर्चां करोति स्म । कबीरस्य पत्न्याः नाम लोई इत्यासीत् । जीवननिर्वहणार्थं तन्तुवायवृत्तिमेव कबीरदासः आश्रितवान् । कबीरदासः सद्भिः साकमेव व्यवहारज्ञानम् आध्यात्मिकज्ञानं च प्राप्तवान् । स्वमिरामानन्दात् सन्यासदीक्षां स्वीकृत्य कवितारचनासु च प्रतिभां प्रदर्शितवान् । प्रथमं निर्गुणोपासकः कबीरदासः अनन्तरं रामभक्तः अभवन् । रामरहीमयोः नाम भेदेऽपि देवः एकः एव इत्युक्तवान् ।

दोहा इति द्विपादात्मकेषु काव्येषु अति सुन्दरतया व्यवहारज्ञानं नीतिमुक्तवान् । गुरोः स्थानम् अतीवमहत्त्वपूर्णमस्ति । गुरुः भगवान् एकदैव पुरतः आगच्छन्ति चेत् अहं गुरुमेव प्रथमं पूजयामि यतः गुरुः एव भगवन्तमपि दर्शितवान् इति कबीरदासः उक्तवान् ।

कबीरः ज्ञानमन्दिरः
‘साई इतना दीणि ए. जा मे कुटुम्ब समाय । मै भी भूखा न रहूं साधुभी भूखा न जाय’ एवम् अधिकं धनं कबीरदासस्य अस्ति । तस्य उपदेशेषु सुविचाराः अन्धविश्वासनिरासः मार्गदर्शनव्यवहाराः सम्यक् निरुपिताः सन्ति । (‘स्वामी एतावद् ददाति येन मम कुटुम्बं सम्भाल्यते । अहमपि न बुभुक्षितोऽस्मि साधवोऽपि न बुभुक्षिताः स्युः’॥)भक्तिः, ज्ञानं, गुरुपूजा, संसारत्यागः, कर्तव्यनिर्वहणादिविषये अनेकानि सुन्दराणि पद्यानि अपि कबीरदासः रचितवान् । कहत कबीर सुनो भाई साधो एतत् वाक्यं कबीरदासस्य पद्येषु भवति ।
कबीरदासस्य जातिविचाराः उच्चनीयभावनिरासः सम्प्रदायविरोधिभावनाः जनेभ्यः इष्टाः न आसन् । कबीरदासः भक्तिनटनां कटुशब्दैः निन्दितवान् । स्वीये वृध्दाप्ये कबीरदासः गोरखपुरे वासं कृतवान् । तत्रैव क्रिस्तशके १५०८ तमे वर्षे दिवङ्गतः । भारतदेशे कबीरदासजयन्ती महोत्सवं जूनमासे आचरन्ति ।

कबीरपंथ:
कबीर: साहबस्य उपदेशाधारितः विश्वासः दर्शनं च अस्ति। मुक्तिसाधनत्वेन सत्यगुरुभक्तिमाश्रितम्। तस्य अनुयायिनः विविधधार्मिकपृष्ठभूमितः आगच्छन्ति यतः कबीरः कदापि धर्मान्तरणस्य पुष्टिं न कृतवान् अपितु तेषां सीमां प्रकाशितवान्। कबीरस्य विषये तस्य अनुयायिनः प्रकटोत्सवम् आचरन्ति। पवित्रवेदेषु लिखितम् अस्ति यत् प्रत्येकं युगे कोटिसूर्याणां कोटिचन्द्राणां च संयुक्तप्रकाशात् अधिकप्रकाशयुक्तः परमात्मा स्वनिवासस्थानात् सतलोकात् भौतिकरूपेण आगत्य सतात्मेन (पुण्यात्मानं) मिलति।
कबीरपंथस्येतिहासः
कबीरः स्वजीवनकाले विशिष्टं सम्प्रदायं न निर्मितवान्, परन्तु तस्य शिष्यद्वयं सूरतगोपालः धर्मदासः च पश्चात् तस्य शिक्षाप्रसाराय समर्पितानि केन्द्राणि स्थापितवन्तौ । एतानि केन्द्राणि द्वौ संख्यायां कबीरसम्प्रदायस्य मुख्यौ उपविभागौ अथवा गुटौ अभवताम्।
कबीर चौरा
सूरतगोपालः सर्वप्रथमं वाराणसीयां कबीरचौरामठं (बाप् अर्थात् “पिता” इति अपि प्रसिद्धम्) स्थापितवान् । गुजरात-उत्तर-प्रदेश-बिहार-देशेषु मिशनरी-कार्यक्रमं संचालयति स्म, मगहरे च शाखा आसीत्।
कबीरपंथस्य आचरणीयाः विषयाः
अनुयायिभिः बहुदेववादस्य त्यागः करणीयः, मद्यपानस्य त्यागः करणीयः, नित्यं ईश्वरस्य स्तुतिः करणीया, शाकाहारस्य आहारस्य अनुसरणं करणीयम्। कबीरपंथस्य जनाः “बन्दगी” (“भवतः नमस्कारः” इति अर्थः) इति वाक्येन अभिवादनं कुर्वन्ति। तदतिरिक्तं अनुयायिनः महिलानां सङ्गतिं परिहरन्तु इति निर्देशः दत्तः अस्ति । कदापि दुर्भावः न भवतु, कदापि स्वपत्न्याः सम्पत्तिं न वंचयन्तु, कदापि असत्यं न वदन्तु, कदापि चोरीं न कुर्वन्तु, कदापि परस्य विरुद्धं मिथ्यासाक्ष्यं न ददतु, अन्येषां विषये कदापि नकारात्मकं न वदन्तु।
हिन्दुनां मुस्लिमानां मान्यता
हिन्दवः जना: रामनामस्य जपं कुर्वन्ति, मुस्लिमाः जना: तु खुदा इति नाम ईश्वरस्य नामरूपेण प्रयुञ्जते । कबीरपंथिमहन्ताः शङ्कुरूपी टोपिका, कान्तिनाम्ना हारः, तुलसीमणिः, श्वेतवर्णीयं वा भूरेण रक्तवर्णीयं वा वस्त्रं च विशेषं परिधानं धारयन्ति। महन्तानां वैष्णवपरम्परायाः तिलकः (ललाटचिह्नः) स्यात्। अग्रचिह्नं नासिकापार्श्वे गोपीचन्दनपिष्टं वा प्रयोजयित्वा अपि कर्तुं शक्यते। सः भिक्षुः अस्ति, अस्मिन् ब्रह्मचर्यस्य बाध्यता नास्ति, केचन जनाः विवाहमपि कुर्वन्ति।
परम्परानुसारं कबीरपन्थिनः तेषां नैतिकसामाजिकरीतिपरम्पराणाम् अनुसरणं विना बाधां कर्तुं शक्नोति। सामान्यजनस्य अन्त्येष्टिः हिन्दुसंस्कारानुसारं कर्तुं शक्यते तथा च पुरोहितः यस्य परम्परायाः अनुसरणं कर्तुम् इच्छति तदनुसारं तस्य अन्त्येष्टिः वा दाहसंस्कारः वा कर्तुं शक्यते। कैरिबियन-उत्तर-अमेरिका-देशेषु कबीरपन्थिनः दाहसंस्कारं वा अन्त्येष्टिं वा चयनं कर्तुं शक्नोति। कबीरपंथी नित्यजीवने आचरणे च शुद्धिं पवित्रतां च अनुसरन्ति। एतत् तेषां श्रद्धायाः आचरणस्य च आधारः अस्ति
कबीरपन्थीनां धार्मिकमान्यताः
धर्मः, अथवा “जीवनस्य प्राकृतिकः नियमः” ।
सत्यम् अथवा “आदिमं नित्यं च सत्यम्” ।
अहिंसा, “वाच्यकर्मणि सर्वभूतेषु अहिंसा” इति वा ।
भक्ति, अथवा “ईश्वरभक्तिः उच्चतम आध्यात्मिकवास्तविकता च” ।
श्रद्धा, अथवा “श्रद्धा अचञ्चला निष्ठा”।
अस्तेयः “न सञ्चयः न लोभः” इति वा ।
“क्षमा धैर्यं च”,
“दया, करुणा, सर्वेषां भूतानां प्रति क्रूरतायाः, असंवेदनशीलतायाः च भावानाम् अतिक्रमणं च”।
सच्चा वा “शरीर-मनस-वाक्-शुद्धि”।
अपरिग्रहः, अथवा “आवश्यकवस्तूनि सीमितं कृत्वा अभौतिकत्वं” ।
अनेकान्तवादः “विभिन्नप्रत्ययानां दृष्टिकोणानां च बहुलतायाः स्वीकारः” इति वा ।
विश्वभ्राद्धं वा “सर्वभूतानां सार्वत्रिकं भ्रातृत्वं” इति च,
आत्मज्ञानं वा “सर्वं व्याप्य एकस्मात् सत्यात् न भिन्नं स्वस्य यथार्थस्वभावस्य जागरूकता, एवं सर्वं जीवं एकमात्रं सत्यं भवति” इति।
एते मूलभूतमार्गदर्शिकाः कबीरपन्तिभ्यः प्रेम, विनय, करुणा, एकता च इति सर्वव्यापी सूत्रं ददति। कबीरपन्थी सामान्यजनः भक्तः इति कथ्यते, पुरोहिताः महन्तस्य गौरवस्य उपाधिना सम्बोधिताः भवन्ति। आध्यात्मिकनेता आचार्यः गुरुः वा उच्यन्ते। ये साधु: अधिकतपस्विनः प्रकृत्याः सन्ति, ये विवाहं न कुर्वन्ति, कदापि एकस्मिन् स्थाने न तिष्ठन्ति, नित्यं एकस्मात् मठात् अन्यस्मिन् मठं गच्छन्ति, कठोरतरं आध्यात्मिकं च आचरणं कुर्वन्ति, ते ब्रह्मचारी साधु: इति उच्यन्ते, ये साधु: विवाहं कुर्वन्ति, सन्तानं कुर्वन्ति, अधिकं आरामदायकं आध्यात्मिकजीवनं च यापयन्ति, ते “गृहस्थः” साधु: इति उच्यन्ते तथा भिक्षुणीत्वं चिन्वन्ति स्त्रियः साध्वि: उच्यन्ते। ईश्वरः असंख्यनामभिः आह्वयति, परन्तु केचन सामान्यनामानि सन्ति “सत्यपुरुष”, “आदि पुरुष”, “पूर्ण परमेश्वर”, अथवा “सद्गुरु कबीर साहेब” धार्मिकानुष्ठानेषु कबीरपन्थीः झांझं, ढोलकं, अन्यभारतीयवाद्यं च संगीतेन कबीरस्य गीतानि, भजनानि, साखीनि च गायन्ति । गुरुः विविधाः प्रार्थनाः, मन्त्राः च पठति, येन सर्वेषां भक्तानां सर्वेषु कार्येषु ईश्वरस्य स्मरणं करणीयम् इति स्मरणं भवति।