ज्योतिर्लिङ्गेषु काशीविश्वनाथमहिमा
भारतीयसंस्कृतौ भगवान् शिवः सर्वोच्चपूज्यदेवतासु अन्यतमःविद्यते । सः संहारकर्ता, अनुग्रहकर्ता, योगीश्वरः, करुणासागरः च अस्ति। तस्य आराधनायाः विविधरूपाणि सन्ति, तेषु “ज्योतिर्लिङ्ग” इति विशेषमहत्त्वपूर्णं स्थानम् अधिगच्छति।
भारतदेशे द्वादश ज्योतिर्लिङ्गानि प्रसिद्धानि सन्ति, यत्र भगवान् शिवः ज्योतिर्मयरूपेण प्रतिष्ठितः। तेषु काशीस्थित: काशीविश्वनाथः सर्वाधिकपूजनीयः, मोक्षदायकः, भक्तानां हृदयस्थः च अस्ति। अतः अस्मिन् निबन्धे ज्योतिर्लिङ्गपरम्परायां काशीविश्वनाथस्य महिमा, इतिहासः, आध्यात्मिकमहत्त्वम्, सांस्कृतिकप्रभावः च विस्तारतः विवेच्यन्ते।
“ज्योतिर्लिङ्ग” इति शब्दः “ज्योतिः” (प्रकाशः) तथा “लिङ्ग” (चिह्नम्) इत्येतयोः योगेन निर्मितः। पुराणेषु वर्णितम् यत् भगवान् शिवः अनन्तज्योतिस्तम्भरूपेण प्रकटितः अभवत्। तस्य प्रतीकत्वेन यानि लिङ्गानि प्रतिष्ठितानि, तानि “ज्योतिर्लिङ्गानि” इति कथ्यन्ते।
द्वादश ज्योतिर्लिङ्गानि— सोमनाथः, मल्लिकार्जुनः, महाकालेश्वरः, ओंकारेश्वरः, केदारनाथः, भीमाशंकरः, काशीविश्वनाथः, त्र्यम्बकेश्वरः, वैद्यनाथः, नागेश्वरः, रामेश्वरः, घृष्णेश्वरः च। एतेषु काशीविश्वनाथः विशेषमहत्त्वपूर्णः अस्ति।काशीविश्वनाथमन्दिरं उत्तरप्रदेशस्य वाराणसीनगरे स्थितम् अस्ति। एषा नगरी “काशी”, “वाराणसी”, “अविमुक्तक्षेत्रम्” इत्यादिनामभिः प्रसिद्धा वर्तते।
गङ्गातटे स्थित्वा एषा नगरी आध्यात्मिकजीवनस्य केन्द्रम् अस्ति।
“काशी विश्वनाथः” इति नाम दर्शयति यत् सः “विश्वस्य नाथः” सर्वलोकानां स्वामी अस्ति।
पुराणेषु काशीविश्वनाथमहिमा स्कन्दपुराणे, काशीखण्डे च काशीविश्वनाथस्य महिमा विस्तरेण वर्णिता विद्यते। उक्तं यत्—“काश्याम् मरणात् मुक्ति:”
अर्थात् काशीमध्ये मृत्युः मोक्षप्रदः भवति। भगवान् शिवः स्वयम् काशीक्षेत्रे निवसति, तथा मरणसमये जीवस्य कर्णे “तारक-मन्त्रं” उपदिशति, येन सः मोक्षं प्राप्नोति।काशीविश्वनाथमन्दिरस्य इतिहासः अतीव प्राचीनः अस्ति। कालान्तरात् मन्दिरस्य विनाशः, पुनर्निर्माणं च अनेकवारं जातम्। मुगलकाले मन्दिरं ध्वस्तम् अभवत् , किन्तु पश्चात् मराठाराज्ञी अहिल्याबाई होल्कर महोदया अष्टादशशताब्द्यां वर्तमानमन्दिरस्य निर्माणं कृतवती। अद्य एषः मन्दिरः भारतस्य प्रमुखतीर्थेषु अन्यतमः अस्ति। एतस्य निम्नलिखितानि विशिष्टानि सन्ति-
१. मोक्षप्रदत्वम्-काशीविश्वनाथः मोक्षदायकः इति प्रसिद्धः। भक्ताः विश्वासं कुर्वन्ति यत् तस्य दर्शनमात्रेण पापक्षयः भवति।
२. शिवस्य करुणा-भगवान् शिवः “आशुतोषः” इति प्रसिद्धः—सः शीघ्रं प्रसन्नः भवति।विश्वनाथस्य आराधनया भक्ताः शीघ्रं फलम् अनुभवन्ति।
३. तारक-मन्त्रस्य महत्त्वम्-मरणसमये शिवः जीवस्य मोक्षाय मार्गदर्शनं करोति—एषा धारणा अत्यन्तं प्रेरणादायिनी अस्ति।
काशीविश्वनाथमन्दिरं भारतीयसंस्कृतेः केन्द्रम् अस्ति। अत्र नित्यं पूजाः, उत्सवाः, आरत्यः च भवन्ति। संगीतं, नृत्यं, वेदपाठः एते सर्वे सांस्कृतिकजीवनं समृद्धयन्ति।देश-विदेशेभ्यः आगताः भक्ताः अत्र एकत्र भवन्ति। काशीविश्वनाथः केवलं धार्मिककेन्द्रं न, अपि तु सामाजिकैकतायाः प्रतीकः अस्ति। विभिन्नवर्गीयाः जनाः अत्र समत्वेन आगच्छन्ति। “वसुधैव कुटुम्बकम्” इति भावना अत्र अनुभूयते। काशीविश्वनाथमन्दिरं वाराणस्याः अर्थव्यवस्थायाः महत्वपूर्णं आधारः।स्थानीयव्यापारस्य वृद्धिः, जीविकोपार्जनसृजनम्,एते सर्वे आर्थिकविकासं साधयन्ति।काशीविश्वनाथमन्दिरे विविधाः उत्सवाः आचर्यन्ते—महाशिवरात्रिः,श्रावणमासः,देवदीपावली, एतेषु कालेषु लक्ष्याधिकभक्ताः आगच्छन्ति।द्वादशज्योतिर्लिङ्गेषु काशीविश्वनाथस्य स्थानं अद्वितीयम् अस्ति।
कारणानि—मोक्षप्रदत्वम्,शिवस्य स्थायीनिवासः,गङ्गातटस्थितिः एते सर्वे तस्य महिमानं वर्धयन्ति।काशीविश्वनाथः अस्मान् शिक्षयति—अहंकारत्यागः,सरलजीवनम्,भक्ति-श्रद्धा,करुणा,एते गुणाः मानवजीवनस्य उन्नतये आवश्यकाः सन्ति।सम्प्रति काशीविश्वनाथः विश्वस्तरे प्रसिद्धः अस्ति। डिजिटलमाध्यमेषु दर्शनम्,पर्यटनवृद्धिः,सांस्कृतिकप्रसारःएते सर्वे तस्य महत्त्वं वर्धयन्ति।ज्योतिर्लिङ्गेषु काशीविश्वनाथः अद्वितीयः, दिव्यः, मोक्षदायकः च अस्ति। अस्य दर्शनं केवलं धार्मिकानुभवः न, अपि तु आध्यात्मिकजागरणस्य मार्गः अपि अस्ति। अतः निष्कर्षतः वयं वक्तुं शक्नुमो यत्“काशीविश्वनाथः भक्तानां जीवनं प्रकाशयति, तान् मोक्षमार्गे प्रेरयति च।”
डॉ विमलेश झा, डीएवी पब्लिक स्कूल बरारी भागलपुर बिहार
