श्रद्धया यत् कर्म क्रियते तत् श्राद्धम्
श्राद्धं भारतीयसंस्कृतेः महत्त्वपूर्णः धार्मिकः संस्कारः अस्ति। श्राद्धशब्दः “श्रद्धा” इति शब्दात् निष्पद्यते। श्रद्धया यत् कर्म क्रियते तत् श्राद्धम् इति कथ्यते। अस्मिन् कर्मणि मनुष्यः स्वस्य पितॄन् स्मरति, तेषां प्रति श्रद्धां च प्रकटयति।
भारतीयपरम्परायां पितृणां विशेषं महत्त्वम् अस्ति। माता पिता च अस्माकं जीवनस्य आधारौ स्तः। ते अस्मभ्यं जीवनं, संस्कारान्, ज्ञानं, प्रेम च ददतः। अतः तेषां स्मरणं सम्मानं च अस्माकं कर्तव्यम् अस्ति।। श्राद्धकर्म मुख्यतः पितृपक्षे क्रियते। पितृपक्षः सामान्यतः भाद्रपदमासस्य पूर्णिमायाः अनन्तरं आश्विनमासस्य अमावास्यापर्यन्तं भवति। अस्मिन् काले जनाः स्वपितॄणां स्मरणं कुर्वन्ति तथा तेषां नाम्ना तर्पणं, पिण्डदानं, ब्राह्मणभोजनं च कुर्वन्ति। श्राद्धे तिलस्य, जलस्य, कुशस्य च विशेषं महत्त्वम् अस्ति। तर्पणसमये जलं तिलैः सह पितृभ्यः समर्प्यते। पिण्डदानं च श्रद्धया क्रियते। अनेकाः जनाः अस्मिन् समये निर्धनेभ्यः, साधुभ्यः तथा आवश्यकतावद्भ्यः भोजनं वस्त्रं च ददति।श्राद्धस्य मुख्यः उद्देश्यः केवलं कर्मकाण्डः नास्ति, अपितु पूर्वजानां प्रति कृतज्ञताभावस्य प्रकाशनम् अपि अस्ति। अस्माभिः स्वपितॄणां सद्गुणाः स्मर्तव्याः तथा तेषां आदर्शाः जीवने अनुसर्तव्याः। श्राद्धदिने परिवारस्य सदस्याः एकत्र मिलित्वा पितॄन् स्मरन्ति। ते प्रार्थनां कुर्वन्ति तथा शान्त्यर्थं धार्मिककर्माणि कुर्वन्ति। श्राद्धं अस्मान् कर्तव्यबोधं, कृतज्ञतां, सेवाभावं च शिक्षयति। अतः श्राद्धं भारतीयसंस्कृतेः श्रद्धायाः, कृतज्ञतायाः, पारिवारिकपरम्परायाः च प्रतीकम् अस्ति। अस्माभिः पितॄणां सम्मानः करणीयः तथा तेषां उत्तमपरम्पराः सदैव रक्षणीयाः।
— पण्डित दीपक शास्त्री, हरियाणा (जींद)
