दक्षिणएशियायाः सहस्वप्नस्य साधकः- दक्षिणएशियाईविश्वविद्यालयः
-केशव खड्का
स्थायीनिवास:- काठमाडौ नेपाल
अस्थायीनिवास:- मैदानगढी राजपुर रोड
नवदेहली
दक्षिणएशियाईविश्वविद्यालयः (South Asian University– SAU) दक्षिणएशियायां शैक्षिकविशिष्टतायाः क्षेत्रीयसहकारस्य च दीपवत् स्थितम् अस्ति। दक्षिणएशियाई- क्षेत्रीयसहकारसंघटनस्य (SAARC) अधीनत्वेन स्थापितः अयं विश्वविद्यालयः, अन्तरक्षेत्रीयसहकारं संवर्धयितुं, शैक्षिकगुणवत्तां प्रवर्द्धयितुं, दक्षिणएशियायाः विविधदेशानां मध्ये शैक्षिकसांस्कृतिकैक्यं च पोषयितुं समुत्पन्नः। २०२५ तमस्य शैक्षिकवर्षस्य प्रवेशस्य सन्निकर्षे, अयं विश्वविद्यालयः क्षेत्रे उच्चशिक्षायाः प्रतीकस्वरूपेण सेव्यते, च दक्षिणएशियायाः अष्टदेशानां अफगानिस्तान, बांग्लादेश, भूटान, भारतम्, मालदीव, नेपालः, पाकिस्तान, श्रीलङ्का च समष्टिकाङ्क्षाणां मूर्तिरिव व्यवह्रियते। दक्षिणएशियाई- विश्वविद्यालयस्य (SAU) संकल्पना २००५ तमे वर्षे जाता, यदा बांग्लादेशस्य ढाकानगरे आयोजिते त्रयोदशमे दक्षिणएशियाई- क्षेत्रीयसहकारसम्मेलने (SAARC Summit) प्रथमं प्रस्तुता आसीत्। अयं विचारः तेन उद्देश्येन प्रेरितः यत् दक्षिणएशियायाः जनानां मध्ये शिक्षायाः माध्यमेन सहकार्यं संवर्धयितुं क्षेत्रीयं शिक्षणसंस्थानं भवेत्। तदा भारतदेशस्य प्रधानमंत्रिणा डॉ. मनमोहनसिंहेन अयं प्रकल्पः प्रबलरूपेण समर्थनं प्राप्तवान्, यः यत्नं कुर्वन् आसीत् यत्- एकं शैक्षिकविशिष्टतायुक्तं विश्वविद्यालयं सम्पूर्णक्षेत्रे राष्ट्राणां मध्यं सहकारबन्धं दृढीकर्तुं मुख्यं भूमिं वहति इति। बांग्लादेशीयः विख्यात: इतिहासशास्त्रज्ञः प्राध्यापकः गौहर रिज़्वी नामकः, विश्वविद्यालयस्य आदिसंकल्पपत्रं (Concept Paper) निर्मातुं नियोजितः आसीत्। तेन सह, दक्षिणएशियाईसङ्घस्य राष्ट्रैः सह सम्पन्नाः विस्तृताः चर्चाः अपि संस्थायाः आदिदृष्टिं संस्थाविधानं च आकारं दत्तवत्यः। २००७ तमे वर्षे नवदिल्लीस्थे चतुर्दशमे दक्षिणएशियाईसम्मेलने अयं प्रस्तावः एकमततः अनुमोदितः जातः, च संस्थापनाय अन्तरशासकीयसन्धिः अपि हस्ताक्षरीकृता। भारतदेशः, यः आतिथ्यं वहति, प्रकल्पस्य कार्यान्वयनाय अग्रे गतः, च प्राध्यापकः जी.के. चड्ढा, प्रख्यातः अर्थशास्त्रज्ञः च जवाहरलालनेहरूविश्वविद्यालयस्य (JNU) पूर्वकुलपतिः, अयं प्रमुखकार्यनिर्वाहकः (Chief Executive Officer) नियुक्तः। ततः परं वर्षेषु, अष्टसदस्यराष्ट्रेषु प्रतिनिधिभिः युक्ता एका संचालनसमितिः (Steering Committee) संस्थायाः शैक्षिकसंरचना, शासनप्रणाली, कार्यप्रणाली च रूपयितुं समन्वयेन कार्यं कृतवती। २०१० तमे वर्षे भूटानदेशीयराजधानी थिम्पूनगरे सम्पन्ने षोडशतमे सार्कसम्मेलने विश्वविद्यालयस्य आधारपत्राणि अनुमोदनं प्राप्तवन्ति, यत् अस्य महत्त्वपूर्णस्य प्रकल्पस्य सिद्ध्यै एकं प्रमुखं चरणं चिह्नितवान्। दक्षिणएशियाई- विश्वविद्यालयस्य निर्माणं क्षेत्रीयैक्यस्य दिशि एकं भव्यं पदं स्मृत्यर्थम् अस्ति। एषः ज्ञानस्य, सहकारस्य, च सामूहिकविकासस्य प्रति अस्माकं सहभागिप्रतिबद्धतायाः प्रतीकः इव वर्तते। दक्षिणएशियाई- विश्वविद्यालयस्य (SAU) शैक्षिककार्यकलापाः औपचारिकरूपेण २०१० तमस्य अगस्त्-मासे आरब्धाः। तस्य प्रारम्भिककालखण्डे, अयं विश्वविद्यालयः नवदिल्लीस्थे जवाहरलालनेहरूविश्वविद्यालये आश्रयं प्राप्नोत्, यः तदा अस्य संस्थायाः प्रारम्भिकचरणाय अस्थायीसुविधाः प्रदत्तवान्। एकवर्षस्य मध्ये, २०११ तमे वर्षे, विश्वविद्यालयः नवीनदिल्लीस्थम् अकबरभवनं नामकं कूटनीतिकपरिसरे स्थानान्तरितः अभवत्। एषः कालः विश्वविद्यालयस्य शैक्षिककार्यक्रमाणां परिष्करणाय, क्षेत्रीयायामे उच्चशिक्षायाः प्रतिष्ठानरूपेण तस्य स्वत्वस्य स्थापना च, महत्त्वपूर्णः अभवत्। किन्तु, अस्य विश्वविद्यालयस्य वास्तविकपरिवर्तनं तदा जातम् यदा दक्षिणदिल्लीस्थे मैदानगर्हिनगरे तस्य स्थायीकम्पसः निर्माणं सम्पूर्णं जातम्, यः जनवरी २०२३ तमे उद्घाटितः। एषः नवीनः परिष्कृतः परिसरः १०० एकरपरिमाणे हरितभूमौ विस्तृतः अस्ति, च आधुनिकसुविधाभिः युक्तः यः शैक्षिकसहकारं, सांस्कृतिकविनिमयं, बौद्धिकविकासं च संवर्धयितुं नियोजितः अस्ति। एषः परिसरः, एकेन नेपालदेशीयेन वास्तुकलानिर्माणसंस्थया रूपितः, यस्य निर्माणव्ययः भारतसर्वकारेण कृत:। प्रचालनव्ययः तु दक्षिणएशियाईसङ्घस्य समस्तराष्ट्रैः सहभाजितः, सहकारमूलकस्य आदर्शरूपेण दक्षिणएशियायाः राष्ट्राणां यशः शिक्षायाः च माध्यमेन क्षेत्रीयैक्यदर्शने प्रति प्रतिबद्धतां सूचयति। “नवीनः अयं परिसरः दक्षिणएशियायाः जनानां आकाङ्क्षाणां मूर्तिरूपं, यः विविधसंस्कृतयः परम्पराः च शैक्षिकचेष्टाश्च एकत्र समागच्छेयुः इति ध्येयेन निर्मितः,” इति प्राध्यापकः के. के. अग्रवालः, अध्यक्षः दक्षिणएशियाईविश्वविद्यालयस्य, अवदत्। एषः स्थायीकम्पसः विश्वविद्यालयस्य विकासे एकं नवीनम् अध्यायं च चिह्नयति, यः छात्रेभ्यः अध्यापकेभ्यः च अत्याधुनिकसंशोधनाय संयुक्तशैक्षिकप्रयासाय च आवश्यकां अधोसंरचनां प्रदत्ते। अयं परिसरः शैक्षिकविशिष्टतायाः राष्ट्रान्तरसहकारस्य च क्षेत्रीयनिवेशस्य प्रत्यक्षमूर्ति इव दृश्यते।
दक्षिणएशियाईविश्वविद्यालयः (SAU) २०२५ तमस्य शैक्षिकवर्षस्य प्रवेशान् उद्घाटयन्, अनेकेषां विषयक्षेत्राणां मध्ये विविधान् स्नातकोत्तरं च विद्यावाचस्पत्याम् (Ph.D.) स्तरस्य पाठ्यक्रमान् प्रददाति- यथा अर्थशास्त्रः, सङ्गणकविज्ञानम्, जैवतन्त्रज्ञानम्, अनुप्रयुक्तगणितम्, समाजशास्त्रम्, अन्तर्राष्ट्रीयसंबन्धाः, सञ्चारमाध्यमानि, कलाविज्ञानं, विधाशास्त्रं च। एते पाठ्यक्रमाः दक्षिणएशियायां च ततः बहिर्गच्छन् ज्ञानविकासस्य अनुसन्धानस्य च वर्धमानानां आवश्यकतानां पूर्त्यर्थं योजनायाः भागाः सन्ति। सर्वे पाठ्यक्रमाः आङ्ग्लभाषायामेव सम्पाद्यन्ते, येन विविधभाषाभिः संस्कृतिभिश्च युक्तानां छात्राणां समूहः सुलभतया शिक्षां लभेत्
अन्तर्विषयगतशिक्षायाः प्रति विश्वविद्यालयस्य प्रतिबद्धता तस्य पाठ्यक्रमरचनायाम् स्पष्टं दृश्यते। अयं विश्वविद्यालयः विशदं पाठ्यक्रमं प्रदत्ते, यः शैक्षिकगम्भीरतां संवर्धयति, क्षेत्रीयैक्यं च पोषयति। अस्य लक्ष्यं केवलं निपुणव्यवसायिनः उत्पादयितुं न, अपि तु जागरूकनागरिकानपि निर्मातुं यः क्षेत्रस्य विविधसामस्याः समाधातुं समर्पितः अस्ति।
आर्थिकनीतौ, समाजशास्त्रे वा अन्तर्राष्ट्रीयसम्बन्धेषु दक्षिणएशियाई- विश्वविद्यालयः इत्यस्मिन् छात्राः दक्षिणएशियायाः दरिद्रता, राजकीयअस्थिरता, जलवायुपरिवर्तनं, शासनम् इत्यादिषु गम्भीरेषु विषयेषु गूढतया संलग्नाः भवन्ति। अयं विश्वविद्यालयः समवेतशिक्षायै प्रतिपन्नः, यः आर्थिकदुरवस्थायुक्तेभ्यः छात्रेभ्यः छात्रवृत्तिं च वित्तीयसहाय्यं च दत्त्वा शिक्षायाः समदायित्वं प्रयच्छति। शिक्षाशुल्काः प्रत्येकस्य राष्ट्रस्य आर्थिकस्थितेः आधारेण अनुदानरूपेण समायोज्यन्ते, येन सर्वेषां राष्ट्राणां छात्राणां कृते शिक्षा सुलभा भवति। एषः समावेशकदृष्टिकोणः तं सुनिश्चितयति यत् दक्षिणएशियाईविश्वविद्यालये (SAU) शिक्षायाः सुलभता सर्वेषां प्रतिभाशालिनां छात्राणां कृते सुरक्षितं स्यात्, ते ये सामाजिक- आर्थिकदशायाः दृष्ट्या विभिन्नपृष्ठभूमयः सन्ति। विश्वविद्यालयस्य अयं समावेशकः आत्मभावः तस्य स्वच्छ- न्यायपूर्ण- प्रवेशप्रक्रियायामपि प्रकाशते, सर्वेषां सार्कसदस्यराष्ट्रेषु एकः सामान्यः प्रवेशपरीक्षा आयोज्यते, येन समस्तेषां छात्राणां कृते समानं आवेदनसंदर्भं सृज्यते। “अस्माकं लक्ष्यं यत्- तादृशैः छात्रैः एकं माध्यमं दातुं ये शान्तेः, क्षेत्रीयैक्यस्य, च साझासम्पदस्य दूताः भविष्यन्ति,” इति विश्वविद्यालयस्य प्रवक्त्रा उक्तम्, यत् अस्य संस्थायाः ध्येयं विविधसामाजिक- आर्थिकपृष्ठभूमिभ्यः आगतानां छात्राणां कृते समशिक्षायोगदानं दृढीकृतम्। “शिक्षा एव क्षेत्रीयसहकारस्य आधारः। “युवानां हस्तेषु एव दक्षिणएशियायाः भविष्यं प्रतिष्ठितम् अस्ति। तेषां सफलतायै आवश्यकं ज्ञानं, कौशलं, साधनसमुच्चयं च दक्षिणएशियाईविश्वविद्यालयः समर्पयति,” इति प्राध्यापकः सञ्जयः चतुर्वेदी, उपाध्यक्षः, दक्षिणएशियाईविश्वविद्यालयस्य, अवोचत्।
दक्षिणएशियाईविश्वविद्यालयस्य (SAU) मिशनस्य हृदये अस्ति, उच्चशिक्षाया माध्यमेन क्षेत्रीयैक्यस्य संवर्धनम्। अयं विश्वविद्यालयः केवलं शैक्षिकसंस्था नास्ति, अपि तु दक्षिणएशियायां बौद्धिकविज्ञानिकशक्तेः निर्माणाय एकं प्रभावशालीं साधनं रूपेण विद्यमानः अस्ति। तस्य शैक्षिककार्यक्रमेषु सहकार्ये आधारितानाम् अनुसंधानानां च सीमातीतबुद्धेः विशेषः बलः दत्तः। विद्यार्थीः अध्यापकांश्च राष्ट्रसीमाः उल्लङ्घ्य एकत्र सहकार्यं कर्तुं प्रेरिताः भवन्ति, येन तादृशं सहभागितायुक्तं वातावरणं निर्मीयते, यत्र क्षेत्रस्य जटिलसमस्या सामूहिकप्रयासेन समाधातुं शक्यन्ते। विश्वविद्यालयः स्वविद्यार्थिभ्यः ज्ञानं नेतृत्वकौशलं च दातुं प्रयत्नं करोति, येन ते सार्वजनिकस्वास्थ्यं, पर्यावरणपरिवर्तनम्, आर्थिकविषमता, राजकीयशासनम् इत्यादिषु समकालीनविषयेषु सक्षमः दृष्टिकोणं विकसयन्तः स्थानीयं वैश्विकं च समस्यासमुच्चयं प्रभावशालिनया पद्धत्या परिहर्तुं समर्थाः स्युः। भविष्ये विश्वविद्यालयस्य योजना अस्ति यत् जलवायुपरिवर्तनं, सततविकासः, डिजिटलनवप्रवर्तनम् इत्यादिषु क्षेत्रीयविषये विशेषितान् अन्तरविषयात्मकान् पाठ्यक्रमान् स्थापयेत्, ये पाठ्यक्रमाः दक्षिणएशियाईविश्वविद्यालयः इत्यस्य क्षेत्रीयं वैश्विकं च शिक्षायाः श्रेष्ठकेन्द्ररूपेण प्रतिष्ठां सुदृढयिष्यन्ति। विश्वविद्यालयः अनुसंधानविषये अपि सक्रियः अस्ति- तस्य केन्द्राणि परियोजनाश्च विद्वज्जनान्, नीतिनिर्मातॄन्, नागरिकसमाजस्य च प्रतिनिधीन् शान्तिनिर्माणे, आर्थिकएकीकरणे, पर्यावरणन्याये च विषयेषु संवादाय प्रेरयन्ति। “दक्षिणएशियाईविश्वविद्यालयः नाम केवलं संस्था न, अपि तु शिक्षाया माध्यमेन संयुक्तस्य समृद्धस्य च दक्षिणएशियायाः एकं दूरदर्शिनं दर्शनम्,” इति प्राध्यापकः के. के. अग्रवालः, अध्यक्षः, दक्षिणएशियाईविश्वविद्यालयः, अभिप्रैति। एषा दृढनिष्ठा यत् विश्वविद्यालयस्य अनुसंधानयोजना सततविकासाय च क्षेत्रीयशान्त्यै समर्पिता, तस्य अद्वितीयं योगदानं प्रतिपादयति। दक्षिणएशियाई- विश्वविद्यालये (SAU) विद्यार्थिजीवनं सक्रियं समावेशकं च वातावरणेन चिन्हितं, यत्र बौद्धिकविनिमयः सांस्कृतिकपरस्परक्रिया च सततं प्रोत्स्यते। विश्वविद्यालयस्य आवासीयपरिसरः तादृशं रचितः, यः शैक्षिकगम्भीरतां च व्यक्तिगतविकासं सांस्कृतिकसंपर्कं च एकत्र संयोजयति। अनुसन्धानशालाः, पुस्तकालयः, छात्रकेन्द्राणि च आधुनिकसुविधाभिः युक्तानि सन्ति, ये छात्रेभ्यः स्वाध्यायेषु उत्कर्षाय कार्यं कुर्वन्ति। दक्षिणएशियाई- विश्वविद्यालयः अपि च सांस्कृतिकसंपन्नवातावरणस्य संवर्धनाय प्रतिबद्धः अस्ति, यत्र सर्वेभ्यः सार्कराष्ट्रेभ्यः आगतानां छात्राणां सहवासेन सांस्कृतिकविनिमयस्य अद्वितीयं अवसरम् अत्र प्राप्त्यते। विद्यार्थिनः सांस्कृतिकपर्वाणि, प्रतिभाप्रदर्शनानि, सामाजिक- मैत्रीसंबद्धकार्यक्रमाः च इत्यादिषु विविधासु सहगतिकायाम् सहभागाय प्रोत्स्यन्ते, ये कार्यक्रमाः एकत्वबुद्धेः पारस्परिकगौरवस्य च विकासं कुर्वन्ति, यत् विश्वविद्यालयस्य क्षेत्रीयसहकारस्य ध्येयस्य सुदृढतां सञ्जनयति। “दक्षिणएशियाईविश्वविद्यालयः इत्यस्मिन्, प्रत्येकः छात्रः केवलं शिक्षार्थी न, अपि तु दक्षिणएशियायाः राष्ट्राणां मध्ये मित्रभावस्य, परस्परबोधस्य, सहयोगस्य च दीर्घकालिकबंधनस्य निर्माणे समर्पितः भवति,” इति प्राध्यापकः के.के. अग्रवालः, अध्यक्षः, दक्षिणएशियाईविश्वविद्यालयः, उक्तवान्। वैश्विकस्वीकृत्यै नेतृत्वाय च एकं दूरदर्शिनं दर्शनम् यद्यपि इत्यस्य प्रधानं ध्येयम् क्षेत्रीयैक्यस्य संवर्धनम् अस्ति, तथापि अयं विश्वविद्यालयः वैश्विकस्तरे प्रशस्यः शैक्षिकसंस्थानः इति रूपेण आत्मनं प्रतिष्ठापयितुं अपि प्रयत्नशीलः अस्ति। एतस्मिन् हेतुना विश्वविद्यालयः विश्वप्रसिद्धसंस्थानभ्यः गुणवन्तः आचार्याः नियुक्त्य, छात्रेभ्यः आधुनिकानां अनुसन्धानविषयानां मध्ये विश्वस्तरीयं शिक्षणम् यथासंभवं प्रददाति। एवं वैश्विकविशेषज्ञानस्य च स्थानिकसन्दर्भस्य च समन्वयेन दक्षिणएशियाईविश्वविद्यालयः एकं गवेषणस्य नवप्रवर्तनस्य च उत्कृष्टकेन्द्रं भवति। विश्वविद्यालयस्य नेतृत्वदर्शनं केवलं शैक्षिके क्षेत्रे न समाप्तं, अपि तु तस्य सामाजिकदायित्वे, न्याये, शान्तौ, आर्थिकविकासे च अपि विस्तारः अस्ति।दक्षिणएशियाईविश्वविद्यालयः इत्यस्य लक्ष्यं अस्ति, न केवलं विशारदान् कर्मविशेषज्ञान्, अपि तु करुणावन्तः नेतृत्वकर्तारः अपि निर्मातुं, ये दक्षिणएशियायां शान्तेः, सामाजिकन्यायस्य, आर्थिकविकासस्य च संवर्धनाय तत्पराः स्युः। विश्वविद्यालयः छात्रान् सामुदायिकसेवायाम्, नेतृत्वविकासे, क्षेत्रीयसहकाराय च प्रवृत्तिषु प्रेरयति। तस्य आवासीयपरिसरः एकं समर्थकं बौद्धिकं च वातावरणं प्रदत्ते, यत्र छात्राः चिन्तनविनिमयम् कुर्वन्ति च दीर्घकालिकमित्रतायाः आधारं स्थापयन्ति। “विश्वविद्यालयपरिसरः एकं जीवन्तं क्षेत्रं यत्र विचाराः स्वतन्त्रतया विनिमीयन्ते, यत्र सांस्कृतिकविविधता उत्सवेव पूज्यते,” इति प्राध्यापकः के. के. अग्रवालः, अध्यक्षः, दक्षिणएशियाईविश्वविद्यालयः, उक्तवान्। एतादृशं वातावरणं तस्य अगामिनः नेतृत्वकर्तॄणां निर्माणाय अनिवार्यं भवति, ये दक्षिणएशियायाः भविष्यं रूपयिष्यन्ति। “अस्माकं लक्ष्यं अस्ति, एकस्य तादृशस्य मंचस्य निर्माणं, यत्र दक्षिणएशियायाः छात्राः विचारनेतृत्वे संलग्नाः स्युः, यत् यथार्थतः अस्माकं समाजान् उत्तमान् कर्तुं समर्थं स्यात्,” इति प्राध्यापकः संजय चतुर्वेदी, उपाध्यक्षः, दक्षिणएशियाईविश्वविद्यालयः, उक्तवान्।
दक्षिणएशियायाः सामूहिकसहकारस्य च शैक्षिकउत्कृष्टतायाः आदर्शरूपेण दक्षिणएशियाई- विश्वविद्यालयः (SAU) प्रतिष्ठितः अस्ति। समावेशकत्वे, अन्तर्विषयकशिक्षायाम्, क्षेत्रीयैक्ये च प्रति तस्य दृढसङ्कल्पः, अयं विश्वविद्यालयः दक्षिणएशियायाः भविष्यनिर्माणे एकं परिवर्तनकारीं भूमिका निर्वहतुं सिद्धः अस्ति। २०२५ तमे वर्षे नवप्रवेशाय द्वारम् उद्घाट्य, दक्षिणएशियाई- विश्वविद्यालयः अद्यापि आशायाः दीपवत् अस्ति, यः छात्रेभ्यः आधुनिकसमस्यासु चिन्तनं, चर्चां च कर्तुं, क्षेत्रस्य विकासाय च योगदानं दातुं अवसरं यच्छति।
दक्षिणएशियाई- विश्वविद्यालयः दक्षिणएशियायाः भविष्यस्य स्वरोतः एव अस्ति। एषः विश्वविद्यालयः एकस्य ऐक्यस्य, साहचर्यस्य, सामूहिकविकासस्य च स्वप्नं, आशां, आकाङ्क्षां च मूर्तरूपेण व्यक्तयति। प्रत्याशावन्तः छात्राः विश्वविद्यालयस्य आधिकारिकजालपृष्ठम् अवश्यम् अवलोकयन्तु, यत्र प्रवेशप्रक्रिया, पाठ्यक्रमाः, अन्यानि च अवसराः विस्तरेण उपलभ्यन्ते, येन ते एतस्मिन् परिवर्तनकारी शैक्षिकसमाजे मिलित्वा उज्ज्वलभविष्यं निर्मातुं शक्नुवन्ति।
-केशव खड्का
स्थायीनिवास:- काठमाडौ नेपाल
अस्थायीनिवास:- मैदानगढी राजपुर रोड
नवदेहली
