विश्वस्य सर्वोच्च- मतदानकेन्द्रम्- जलस्य, जीविकाया: च कृते संघर्षं कुर्वन् हिमालयस्य लघुग्राम: टशीगङ्ग:, लघुग्रामे ६२ मतदातारः सन्ति
हिमसंस्कृतवार्ता- कार्यालयीय: प्रतिनिधि:।
हिमयुक्तेषु हिमालयेषु १५,२५६ पादपरिमितस्य ऊर्ध्वतायां निहितः टशिगङ्गः इति लघुग्रामः यत्र विश्वस्य सर्वोच्चमतदानस्थानकं केवलं ६२ मतदातारः च सन्ति, सः कठोरतमपरिस्थितीनां, जलवायुपरिवर्तनस्य अनेकेषाम् अनिश्चिततानां च मध्ये जीवितस्य कथां कथयति सप्तचरणीयनिर्वाचनस्य अन्तिमचरणस्य शनिवासरे मतदानस्य सज्जतां कुर्वन्तः निर्जनेषु, उष्ट्रेषु क्षेत्रेषु कृषिजलस्य, मार्गाणां च न्यूनतायाः कारणेन पुनः कार्याणाम्, आजीविकायाः च याचना: वर्धन्ते।
जीविकाया: समाप्त्यनन्तरं कृषि: आरब्धा
कलजाङ्ग डोलमा इत्यनया उक्तं यत् राज्यस्य जनकल्याणविभागे स्वजीविकाया: समाप्त्यनन्तरं सा स्वपुत्र्याः विद्यालयशुल्कं दातुं संघर्षं कुर्वती अस्ति, यत्र सा प्रतिमासं १३,००० रूप्यकाणां “उत्तमं” वेतनं अर्जयति स्म। तस्य षड्सदस्यानां परिवारः कृषिं आरब्धवान्, यत् तेषां मुख्यं आयस्य स्रोतः आसीत्। ते मुख्यतया कलायस्य उत्पादनं कुर्वन्ति, परन्तु एतेन कष्टेन एव जीवनयापनं भवति। “दशकपूर्वं कलायस्य उत्पादनं १०० पुटतः अधुना २०-२५ पुटं यावत् न्यूनीकृतम्। फलतः वयं न्यूनं खाद्यान्नं क्रीणामः, न्यूनं च उपभोगं कुर्मः” इति डोलमा अवदत्। यतः टशिगङ्गे विद्यालयः नास्ति, तस्मात् तस्य पञ्चवर्षीया पुत्री प्रायः ३० किलोमीटर दूरे स्थिते लाहौल-स्पीति-जनपदस्य मुख्यालये काजा-नगरस्य आवासीयविद्यालये पठति।
सर्वकाराद् स्थायिकार्यस्य याचना
“मम कार्यं समाप्तम्, कृषिकार्यं च न्यूनीकृतम्, अस्मिन् वर्षे वयं कष्टेन एव अस्माकं कन्यायाः विद्यालयशुल्कं दातुं शक्नुमः” इति ३० वर्षीया डोलमा अवदत्। सा स्मितं कर्तुं प्रयत्नं कृतवती, परन्तु तत्त्वतः सफला न अभवत्। न केवलं सा एव कार्यं नष्टम् अकरोत्। तस्य सदृशाः अन्ये बहवः ये अनुबन्धकर्मचारिरूपेण कार्यं कृतवन्तः ते अनिश्चिततया सह ग्रस्ताः सन्ति, तेभ्यः स्थायीकार्यं प्रदातुं सर्वकारेण आग्रहं कृतवन्तः। सा अवदत् यत् कृषिः अधुना व्यवहार्यः नास्ति।
जलाभावेन कृषिः कठिना अभवत्
२०१९ तः विश्वस्य सर्वोच्चमतदानकेन्द्रत्वेन अभिलेखपुस्तकेषु स्थापिते टशिगङ्गग्रामे जलस्य अभावेन कृषिकार्यम् अधिकं कठिनं जातम्। टशिगङ्गः स्पीति- उपत्यकायाः भागः अस्ति, या वर्षाछायाप्रदेशे स्थिता अस्ति, अतः अत्र वर्षा अल्पा वा न वा भवति। जनाः जलार्थं हिमशैलानां, हिमपातस्य च उपरि आश्रिताः भवन्ति। परन्तु हिमशैलाः तीव्रगत्या पश्चात्तापं कुर्वन्ति, विगतकेषु वर्षेषु हिमपातः न्यूनः भवति, यत् जलवायुपरिवर्तनस्य प्रत्यक्षं परिणामः इति विशेषज्ञाः मन्यन्ते।
टशिगङ्गः मण्डीसंसदीयनिर्वाचनक्षेत्रे आगच्छति
भारत-चीन-सीमायाः समीपे स्थिता स्पीति-उपत्यका हिमाचलप्रदेशस्य चतुर्षु संसदीयक्षेत्रेषु अन्यतमस्य, भारतस्य द्वितीयबृहत्तमस्य च मण्डीलोकसभासनस्य भागः अस्ति अस्मिन् निर्वाचनक्षेत्रे बालिवुड् अभिनेत्री कङ्गनारणौत काङ्ग्रेसस्य विक्रमादित्यसिंहस्य विरुद्धं प्रतिस्पर्धां कुर्वती अस्ति। टशिगङ्ग-ग्रामस्य ६२ मतदातॄणां सेवां कुर्वन्तं टशिगङ्ग-ग्रामस्य मतदानकेन्द्रं आदर्शमतदानकेन्द्रं कृतम् अस्ति।
नद्यः तडागाः च शुष्यन्ति’ इति।
हिमालयननीति-अभियानस्य सार्वजनिक-संस्थायाः गुमानसिंहस्य मते टशिगङ्ग गेटे इत्यादीनां उच्चोच्चग्रामाणां सिञ्चनार्थं, गृहस्थ-आवश्यकतानां च कृते जलं प्रदातुं ये नद्यः, तडागाः च वर्धमान-तापमानस्य अपर्याप्त-हिमपातस्य च कारणेन तीव्रगत्या शुष्काः भवन्ति अस्मिन् प्रदेशे वर्षायाः हिमपातस्य च एकमात्रं स्रोतः भूमध्यसागरीयप्रदेशात् आगच्छन्त: निम्नदाबव्यवस्था पश्चिमविकारः (WD) अस्ति।
एते ग्रामाः जलवायुपरिवर्तनस्य समस्याभिः सह संघर्षं कुर्वन्ति
केन्द्रीयपृथिवीविज्ञानमन्त्रालयस्य पूर्वसचिवः माधवन राजीवनः अवदत् यत्, “पश्चिमे उपद्रवस्य आवृत्तिः न्यूनीकृता अस्ति, जनाः च शिशिरस्य अन्तिमभागे हिमपातः गतः इति निवेदयन्ति, यत् कृषिकार्यस्य कृते अतीव विलम्बः जातः” इति। एतेषु ग्रामेषु जलवायुपरिवर्तनेन परिवारेषु क्षतिः भवति, येषां आजीविकायाः विकल्पाः अत्यल्पाः सन्ति ।
जनाः शिशिरे ६ मासान् यावत् स्वगृहेषु कारागृहसदृशमेव तिष्ठन्ति
स्वस्य याकस्य परिचर्या कुर्वन् ५४ वर्षीयः तन्जिन् टकपा अवदत् यत् टशीगङ्गग्रामस्यी समीपस्थग्रामेषु च निवासिनः ग्रीष्ममासेषु केवलं हरितकलायं यवं च उत्पादयन्ति, यदा तापमानं ५ तः २० डिग्री सेल्सियसपर्यन्तं भवति। शिशिरः कठोरः, अनातिथ्यपूर्णः च भवति, यत्र तापमानं न्यूनतया ३५ डिग्री सेल्सियसतः न्यूनं भवति। पर्वताः हिमे दग्धाः एव तिष्ठन्ति, टशिगङ्ग- ग्रामाच्च काजानगरं सम्बद्धः एकमात्रः सामान्यमार्गः निरुद्धः भवति, येन परिवाराः षड्मासान् यावत् पङ्क- इष्टकागृहेषु एव सीमिताः सन्ति।
टशिगङ्गपरिवाराणां लोकसभानिर्वाचनस्य बहिष्कारस्य निर्णय:
टकपा यस्य पुत्रः लोकनिर्माणविभागस्य (पीडब्ल्यूडी) मार्गनिर्माणविभागे कार्यं करोति स्म, सः अवदत् यत् नियमितरूपेण कार्यं कृत्वा वर्षे पूर्णे स्थिरं आयं प्राप्स्यति। तेषां कार्यस्य नियमितीकरणस्य आग्रहः बधिरकर्णेषु पतितः ततः परं टकपा उक्तवती यत् टशिगङ्गस्य परिवारैः लोकसभानिर्वाचनस्य बहिष्कारस्य निर्णयः कृतः। परन्तु केचन राजनेतारः आगत्य अवदन् यत् जूनमासस्य प्रथमदिनाङ्के ग्रामवासिनः मतदानं कुर्वन्ति चेत् एव साहाय्यं कर्तुं शक्नुमः। “ते सर्वे वदन्ति यत् यदि ते विजयं प्राप्नुवन्ति तर्हि ते अस्मान् जलं स्थायिकार्यं च प्रदास्यन्ति?
सुदृढ़: नास्ति, किन्तु २५ तः ३० वर्षपूर्वं सामान्यमार्गः निर्मितः’ इति
गेटे ग्रामस्य ४० वर्षीयः कलजाङ्ग नामग्याल: यस्य कुलजनसंख्या प्रायः ३० जनाः सन्ति इति इत्यनेन उक्तं यत्, समुचितमार्गस्य अभावात् निवासिनः प्रमुखाणाम् आह्वानानां सम्मुखीकरणं कुर्वन्ति। “टशिगाङ्ग, गेटे, किब्बर इत्यादीन् ग्रामान् काजानगरं सम्बद्धं कुर्वन् सामान्यमार्गः प्रायः २५-३० वर्षपूर्वं निर्मितः आसीत्, सुदृढ़मार्गस्य निर्माणेन पर्यटकाः अत्र आगन्तुं शक्नुवन्ति, येन अस्मान् अन्यः आजीविकायाः विकल्पः भविष्यति” इति।
अत्र कोऽपि अभ्यर्थी न आगतः यतः ६२ जनानां संख्या न्यूना अस्ति
मुख्याभ्यर्थिनः कश्चन आगतवान् वा इति पृष्टे सः हसन् अवदत् यत्, “द्व्यषष्टिः तेषां कृते अत्यल्पा संख्या अस्ति” इति। गृहस्थकृषि-आवश्यकतानां कृते जलप्रदानार्थं निवासिनः स्त्रोतसाम् उपरि आश्रिताः भवन्ति। सः अवदत् यत् हिमपातः न्यूनः विलम्बेन च भवति, अतः प्रपातानां पर्याप्तरूपेण पुनःभरणं न क्रियते।
गृहवासः अस्ति किन्तु पर्यटका: नागच्छन्ति
टशिगङ्ग-ग्रामस्य ६० वर्षीया तंजिन तुम्दो इत्यादयः जनाः अपि गृहवासं उद्घाटितवन्तः, परन्तु मार्गस्य अभावात् ग्रामे कदापि पर्यटकाः रात्रौ वसन्ति किं निर्वाचनं तेषां कृते वस्तुतः परिवर्तनं करिष्यति? ग्रामजना: अवश्यमेव आशां कुर्वन्ति।
