विक्रमसंवत् २०८३ ‘रौद्र’ नाम संवत्सरः तथा भारतीय-नववर्षम् (चैत्र-शुक्ल-प्रतिपदा) इत्यस्य वैदिक-ज्योतिषीय-वैज्ञानिक-आधारः

विक्रमसंवत् २०८३ ‘रौद्र’ नाम संवत्सरः तथा भारतीय-नववर्षम् (चैत्र-शुक्ल-प्रतिपदा) इत्यस्य वैदिक-ज्योतिषीय-वैज्ञानिक-आधारः
भारतीय-कालगणना-पद्धतिः विश्वस्य प्राचीनतमा वैज्ञानिकप्रणालीषु एकत्वेन स्वीक्रियते। अस्याः परम्परायाः अन्तर्गतं विक्रमसंवत् २०८३ इत्यस्य शुभारम्भः चैत्र-शुक्ल-प्रतिपदायां भवति। एषा तिथिः भारतीय-नववर्षरूपेण प्रतिष्ठिता अस्ति, या सृष्टेः आरम्भस्य, नवचेतनायाः तथा प्राकृतिक-सन्तुलनस्य प्रतीकत्वेन स्वीकृता। एषः केवलं धार्मिक-उत्सवः न, अपि तु वेद-ज्योतिष-विज्ञानानां समन्वयस्य अद्भुतं उदाहरणम् अस्ति।
१. वैदिक-शास्त्रीय-आधारः
भारतीय-ग्रन्थेषु स्पष्टतया निर्दिष्टम् अस्ति यत् सृष्टेः रचना चैत्र-शुक्ल-प्रतिपदायां अभवत्—
“चैत्रे मासि जगद् ब्रह्मा ससर्ज प्रथमेऽहनि।” (ब्रह्मपुराणम्)
अर्थात् ब्रह्मा चैत्रमासस्य शुक्ल-प्रतिपदायां सृष्टेः निर्माणं कृतवान्। अतः एषः दिवसः नवसृजनस्य प्रतीकत्वेन मन्यते।
वेदेषु अपि सृष्टेः प्रारम्भः तथा कालचक्रस्य विवेचनं दृश्यते—
“ऋतं च सत्यं चाभीद्धात् तपसोऽध्यजायत।” (ऋग्वेदः)
अयं मन्त्रः दर्शयति यत् सृष्टेः उद्गमः सत्येन ऋतेन च अभवत्, यत् प्राकृतिक-सन्तुलनं सूचयति।
२. ज्योतिषीय-आधारः
ज्योतिषशास्त्रानुसारं चैत्र-शुक्ल-प्रतिपदायाः कालः अत्यन्तं महत्त्वपूर्णः अस्ति। अस्मिन् काले सूर्यः मीनराशौ स्थितः सन् मेषसंक्रान्तेः समीपे भवति, चन्द्रमा च शुक्लपक्षे वर्धमानः भवति।
“शुक्लपक्षे चन्द्रमा वर्धते शुभदायकः।”
अर्थात् शुक्लपक्षे चन्द्रस्य कला वर्धते, या वृद्धेः, विकासस्य, समृद्धेः च प्रतीका अस्ति।
सूर्यः आत्मकारकः, चन्द्रः मनसः कारकः। यदा उभौ सम्यक् सन्तुलितौ भवतः, तदा मानवजीवने शारीरिक-मानसिक-आध्यात्मिक-सन्तुलनं स्थाप्यते।
अस्य अतिरिक्तं नवसंवत्सरारम्भे ग्रहाणां स्थितेः आधारेण सम्पूर्ण-वर्षस्य फलनिर्णयः क्रियते, यः “संवत्सर-फलम्” इति कथ्यते। एषा ज्योतिषीय-गणना कृषौ, वर्षायां, वाणिज्ये, सामाजिक-स्थितिषु च अत्यन्तं उपयोगिनी भवति।
३. वैज्ञानिक-दृष्टिकोणः
भारतीय-नववर्षस्य समयः पूर्णतया वैज्ञानिक-आधारेण निर्धारितः अस्ति। चैत्र-शुक्ल-प्रतिपदायाः समीपे वसन्तऋतुः स्वस्य चरमसीमां प्राप्नोति, या जीवने नवचेतनां जनयति।
अस्मिन् काले—
1. वृक्षेषु नूतनपत्राणि जायन्ते, पुष्पाणि विकसन्ति—एषः प्राकृतिक-पुनर्जन्मकालः अस्ति।
2. सूर्यस्य किरणाः सम्यक् सन्तुलिताः भवन्ति, येन जलवायुः अनुकूलः भवति।
3. दिवस-रात्र्योः समता (विषुवकालस्य समीपे) दृश्यते, यत् ऊर्जासन्तुलनस्य सूचकः अस्ति।
4. मानवशरीरे रोगप्रतिरोधक-शक्तिः वर्धते, अतः नूतनकार्यस्य आरम्भः अनुकूलः भवति।
5. आधुनिक-विज्ञानम् अपि एतत् स्वीकरोति यत् ऋतु-परिवर्तनस्य प्रभावः मानव-शरीरे मनसि च भवति। अतः अयं कालः नूतन-संकल्पानां योजनानां च कृते श्रेष्ठः मन्यते।
४. सांस्कृतिक-आध्यात्मिक-महत्त्वम्
चैत्र-शुक्ल-प्रतिपदा भारतीय-संस्कृतौ महान् उत्साहेन श्रद्धया च उत्सवत्वेन आचर्यते। अस्य विभिन्नेषु प्रदेशेषु भिन्नानि नामानि सन्ति—यथा गुडीपाडवा, उगादि इत्यादयः।
अस्मिन् दिने जनाः—
गृह-शुद्धिं सज्जां च कुर्वन्ति
पञ्चाङ्ग-श्रवणं कुर्वन्ति
नूतनकार्याणां शुभारम्भं कुर्वन्ति
व्रत-पूजन-दानादीनि आचरन्ति
“सर्वे भवन्तु सुखिनः, सर्वे सन्तु निरामयाः।”
एषः शान्तिमन्त्रः अस्य दिवसस्य आध्यात्मिकं लक्ष्यं प्रकटयति।
५. शिक्षात्मक-दृष्टिकोणः
प्रत्येक-भारतीयेन आवश्यकं यत् सः भारतीय-नववर्षं केवलं परम्परारूपेण न पश्येत्, अपि तु तस्य पृष्ठे निहितान् वैज्ञानिक-दार्शनिक-तत्त्वान् अवगच्छेत्।
अस्मिन् नववर्षे निम्नलिखित-विषयाणां समन्वयः दृश्यते—
खगोलविज्ञानम् — सूर्य-चन्द्रयोः गति
ज्योतिषविज्ञानम् — ग्रहप्रभावः, संवत्सरफलम्
पर्यावरणविज्ञानम् — ऋतु-परिवर्तनम्
जीवविज्ञानम् — मानवशरीरे प्रभावः
एवं एषा समग्र-ज्ञान-प्रणाली अस्ति।
संवत् २०८३ इत्यस्य सन्देशः
विक्रमसंवत् २०८३ अस्मान् शिक्षयति यत् प्रतिवर्षं नूतन-आरम्भस्य अवसरः भवति। वयं स्वदोषान् त्यक्त्वा नूतनसंकल्पैः अग्रे गन्तव्यम्।
“उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः।”
अतः नववर्षस्य वास्तविक-अर्थः अस्ति—नवसंकल्पः, नवऊर्जा, नवदिशा।
उपसंहारः
विक्रमसंवत् २०८३ चैत्र-शुक्ल-प्रतिपदायाः आरम्भः एतत् सिद्धयति यत् भारतीय-कालगणना केवलं धार्मिक-मान्यता न, अपि तु गम्भीर-वैज्ञानिक-ज्योतिषीय-दार्शनिक-आधारेण निर्मिता अस्ति। एषा अस्मान् प्रकृतेः सह सामञ्जस्यं स्थापयितुं, जीवनस्य सन्तुलनं धारयितुं, निरन्तरं प्रगन्तुं च प्रेरयति।
अस्माकं महर्षि महेशयोगी वैदिक विश्वविद्यालये, करौंदी-कटनी (मध्यप्रदेशे)—अयं नवसंवत्सरः उत्सवरूपेण आचर्यते। अद्य १९ मार्च २०२६ तः नवदिनपर्यन्तं नवरात्र-पर्वणि पाठ-पूजनं तथा महर्षि-प्रदत्त-भावातीत-ध्यानस्य अनुष्ठानं हर्षोल्लासेन क्रियते।
“नवसंवत्सरः मङ्गलमयः भवतु।”
अतः सर्वे भारतीयाः एतां परम्परां सम्यग् अवगत्यआचरन्तु,भारतीय-ज्ञान-परम्परायाः वैज्ञानिकतां च संवर्धयन्तु—एवमेव अस्माकं संस्कृतेः यथार्थास्ति।
जय गुरुदेवः। जय महर्षिः।
डॉ. खुशेन्द्रदेवचतुर्वेदी
सहायक-प्राध्यापकः,ज्योतिष-विभागः
महर्षिमहेशयोगीवैदिकविश्वविद्यालयः
करौंदी,कटनी,मध्यप्रदेशः