वसन्तपञ्चमीपर्वसमीक्षा
(पर्वविशेष:) डॉ विमलेश झा, डीएवी पब्लिक स्कूल बरारी,भागलपुर, बिहार
“शारदा शारदाम्भोजवदना वदनाम्बुजे ।
सर्वदा सर्वदास्माकं सन्निधिं सन्निधिं क्रियात्”।।
सुविदितमेवैषा भारतीयसंस्कृतिः उत्सवप्रधाना संस्कृति: अस्ति । वर्षस्य प्रत्येकं कालः कस्यचित् अपि पर्वणः, व्रतस्य वा साक्षी भवति। एतेषु पर्वेषु वसन्तपञ्चमी नाम महत्त्वपूर्णं पर्व अस्ति, यत् न केवलं ऋतुपरिवर्तनस्य सूचकं भवति, अपि तु विद्यां, कलां, संगीतं, साहित्यं, सौन्दर्यं च एकस्मिन् सूत्रे संयोजयति। वसन्तपञ्चमीपर्व माघमासस्य शुक्लपक्षस्य पञ्चम्यां तिथौ आचर्यते। अयं दिवसः वसन्तऋतोः आगमनस्य सूचकः मन्यते, अत एव ‘वसन्तपञ्चमी’ इति नाम्ना प्रसिद्धः।
अत्र यदि वयं वसन्तशब्दस्य व्युत्पत्तिं पश्याम: तर्हि ‘वसन्त’ इति शब्दः ‘वस्’ धातोः निष्पन्नः, यस्य अर्थः निवासः, स्थितिः, प्रकाशः इत्यादयः। यस्मिन् काले प्रकृति:पल्लविता भूत्वा पुनः वासं निवासं वा करोति स एव काल: वसन्त इति उच्यते। अपि च यः कालः सर्वेषां प्राणिनां हृदये आनन्दं, उत्साहं, नवजीवनस्य अनुभूतिं च जनयति, सः एव वसन्तः इति कथ्यते। वसन्तर्तौ प्रकृतिः नववेषं धारयति,वृक्षाः नवपल्लवैः शोभन्ते, पुष्पाणि विकसन्ति, भ्रमराः गुञ्जन्ति, कोकिलाः मधुरं कूजन्ति। एतानि सर्वाणि दृश्याणि मानवमनसि उत्साहं, स्फूर्तिं च जनयति।
हिन्दूधर्मे पञ्चमी तिथिः विद्याया: शुभारम्भस्य च प्रतीकत्वेन स्वीक्रियते। विशेषतः वसन्तपञ्चमीतिथौ एव देवीसरस्वती आविर्भूतवती इति पौराणिकविश्वासः अस्ति। अतः अस्यां तिथौ विद्यारम्भः, लेखनारम्भः, संगीताभ्यासः, नूतनशिक्षाकार्यस्य शुभारम्भः च क्रियते। पुराणेषु वसन्तपञ्चम्याः विविधाः कथाः वर्णिताः सन्ति। ब्रह्मवैवर्तपुराणे वर्णितं यत् सृष्टेः आरम्भे सर्वं जगत् नीरसः, निःशब्दः, निःस्पन्दः च आसीत्। तदा सृष्टिकर्ता ब्रह्मा भगवतीं सरस्वतीं सृष्ट्वा तस्याः वीणानादेन जगति शब्दं, ज्ञानं, चेतनां च उत्पन्नं कारितवान् । एषा घटना माघशुक्लपञ्चम्यां अभवत्, अतः अयं दिवसःसरस्वतीपूजाया विशेषदिवस: घोषित:। देवीसरस्वती विद्याबुद्धिवाणीकलासंगीतादीनां च अधिष्ठात्री देवी अस्ति।श्वेतवर्णा, श्वेताम्बरधारिणी, वीणावादिनी, हंसवाहिनी च सा देवी ज्ञानस्य निर्मलतां, शुद्धतां च सूचयति। वसन्तपञ्चमी पर्वे सरस्वतीपूजा विशेषरूपेण आचर्यते। अस्मिन् अवसरे विद्यालयेषु, महाविद्यालयेषु, आश्रमेषु, गृहेषु च भगवत्याः सरस्वत्याः पूजा विधिपूर्वकं क्रियते। पुस्तकानि, लेखनसामग्री, वाद्ययन्त्राणि च देव्या समक्षं स्थाप्यन्ते। छात्राः, विद्वांसः, कलाकाराः च ज्ञानवृद्ध्यर्थं, बुद्धिप्रसादार्थं देव्या: आराधनां कुर्वन्ति। बालकानां विद्यारम्भसंस्कारः अपि अस्यां तिथौ क्रियते, य ‘अक्षरारम्भ’ इति कथ्यते।
वसन्तपञ्चमी पर्वणि पीतवर्णस्य विशिष्टं महत्त्वं दृश्यते। जनाः पीतानि वस्त्राणि धारयन्ति, पीतपुष्पैः देवपूजां कुर्वन्ति, पीतवर्णीयं भोजनं यथा केसरओदनं, बून्दीमोदकानि,पायसादीनि सेवन्ते। पीतवर्णः सूर्यस्य, ऊर्जा, ज्ञानस्य, समृद्धेः च प्रतीकः अस्ति। वसन्तऋतौ सरषपक्षेत्राणां पीतपुष्पैः आच्छादनं सर्वत्र दृश्यते, यस्मात् प्रकृतेः सौन्दर्यं वर्धयति। संस्कृतसाहित्ये वसन्तऋतोः अपूर्वं वर्णनं दृश्यते। कालिदासः वसन्तं ‘ऋतुराज’ इति सम्बोधयति।भगवद्गीतायां वसन्तविषये भगवान् श्रीकृष्ण: स्वयमेव अवदत्-ऋतूनां स वसन्तश्च”।
रघुवंशमहाकाव्ये, कुमारसम्भवे, मेघदूते च वसन्तवर्णनं अतीव मनोहरं महाकविकालिदासेन प्रतिपादितं वर्तते। जयदेवस्य गीतगोविन्दे वसन्तः श्रृङ्गाररसस्य प्रमुखः उद्दीपकरूपेण वर्णितः विद्यते। वसन्तपञ्चमीपर्व सामाजिकसमरसतां, सांस्कृतिकएकतां आध्यात्मिकतत्त्वानि च प्रबोधयति। अस्मिन् पर्वणि न जातिभेदः, न वर्गभेदः, न सम्प्रदायभेदः वा दृश्यते। सर्वे जनाः आनन्देन, उत्साहेन, श्रद्धया च पर्व आचरन्ति। अस्मिन् अवसरे मेलकानि, सांस्कृतिककार्यक्रमाः, कविसम्मेलनानि, संगीतसमारोहाः च आयोजिताः भवन्ति।
भारतीयकृषिसंस्कृतौ अपि वसन्तपञ्चमी पर्वण: विशेषस्थानम् अस्ति। अयं कालः रबीशस्यानाम् वृद्धिकालः अस्ति। कृषकाः नवजीवनस्य, समृद्धेः प्रतीकं वसन्तपञ्चमीं मन्यन्ते। प्रकृत्या सह मानवस्य सुसम्बन्धः अस्मिन् पर्वणि स्पष्टतया दृश्यते।
आधुनिकयुगे अपि वसन्तपञ्चमी पर्वण: प्रासङ्गिकता न न्यूना जाता। तथापि आधुनिकपरिप्रेक्ष्ये केचन: अज्ञानिन: एतस्य पर्वण: आयोजनं केवलं मनोरञ्जनाय कुर्वन्ति यत् समुचितं न विद्यते। यद्यपि अस्माकं जीवनशैली परिवर्तिता, तथापि विद्या, संस्कृति, प्रकृतिप्रेम, उत्सवभावना च अद्यापि मानवजीवनस्य आधारस्तम्भाः सन्ति। वसन्तपञ्चमी अस्मान् स्मारयति यत् ज्ञानमेव मानवस्य वास्तविकं भूषणम्। अतः वसन्तपञ्चमीपर्व न केवलं धार्मिकं पर्व अस्ति, अपि तु एतस्य सांस्कृतिकं, सामाजिकं, साहित्यिकं, प्राकृतिकं च महत्त्वम् अपि वर्तत एव । इदं पर्व मानवमनसि नवचेतनां, नवोत्साहं, नवाशां च सञ्चारयति। विद्या, कला, संस्कृति, प्रकृतिरित्येतानि सर्वाणि तत्त्वानि वसन्तपञ्चमीपर्वणि एकत्र दृश्यन्ते। अत एव वसन्तपञ्चमी भारतीयसंस्कृतेः आत्मा इव प्रतिभाति। वसन्तपञ्चमी न केवलं एकः दिवसः, अपि तु जीवनस्य उत्सवः अस्ति। सर्वै:विद्यासेवकै: इदं पर्व श्रद्धाभावेन आचरितव्यम्। उक्तं च –
शुक्लां ब्रह्मविचारसारपरमामाद्यां जगद्व्यापिनीम्।वीणा-पुस्तक-धारिणीमभयदां जाड्यान्धकारापहाम्।।
हस्ते स्फाटिकमालिकां विदधतीं पद्मासने संस्थिताम् ।
वन्दे तां परमेश्वरीं भगवतीं बुद्धिप्रदां शारदाम्॥”
अपि च -या कुन्देन्दुतुषारहारधवला या शुभ्रवस्त्रावृता ।
या वीणावरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपद्मासना।।
या ब्रह्माच्युतशङ्करप्रभृतिभिर्देवैः सदा वन्दिता ।
सा मां पातु सरस्वती भगवती निःशेषजाड्यापहा॥
अन्ते च-
वीणाधरे विपुलमंगलदानशीले,
भक्तार्त्तिनाशिनी विरञ्चि हरीशवन्द्ये।
कीर्तिप्रदेऽखिलमनोरथदे महार्हे,
विद्याप्रदायिनि सरस्वति नौमि नित्यम्।। इत्यलम्।
