नेपाल-विभीषिकातः शिक्षणम् – हिमालीय-टनल-सेतु-परियोजनानां भविष्यति तीक्ष्णं निरीक्षणम्, प्रधानमन्त्रिकार्यालयेन याचितं विवरणम्
हिमसंस्कृतवार्ता: — नवदेहली/शिमला।
नेपाले प्राकृतिक-आपदा-काले टनल-सेतु-क्षेत्रेषु सञ्जातेन नाशेन हिमालीय-राज्येषु बृहत्-मूलभूत-संरचना-परियोजनानां सुरक्षामधिकृत्य केन्द्र-सर्वकारस्य चिन्ता वर्धिता। प्रधानमन्त्रिकार्यालयेन (PMO) हिमाचलप्रदेश-सहितेषु हिमालीयेषु उत्तर-पूर्वीयेषु च राज्येषु निर्माणाधीनानां जलविद्युत्-परियोजनानां मार्ग-आन्तर्भौमिकमार्गाणां च सुरक्षा-व्यवस्थायाः समीक्षा प्रारब्धा। प्रधानमन्त्रिकार्यालयेन राज्येभ्यः विशेषतया एषा सूचना याचिता यत् पर्वतानां खनन-काले दुर्घटनाभ्यः प्राकृतिक-आपद्भ्यश्च रक्षणाय के के सुरक्षा-नियमाः अनुस्रियन्ते।
प्रधानमन्त्रिकार्यालयस्य (PMO) उपदेष्टुः तरुणकपूरस्य अध्यक्षतायां सम्पन्नायाम् उच्चस्तरीय-अन्तर्जाल-गोष्ठ्यां संवेदनशील-पर्वतीय-क्षेत्रेषु प्रचलन्त्याः आन्तर्भौमिक-निर्माण-स्थितेः विषये चर्चा संजाता। हिमाचल-पक्षतः अतिरिक्त-मुख्य-सचिवः आर.डी. नजीमः प्रधान-सचिवः देवेशकुमारश्च शिमलातः गोष्ठ्यां भागम् अगृह्णीताम्। नेपाल-दुर्घटनायाः सन्दर्भे निर्माण-काले विपदः न्यूनीकरणाय आपदा-स्थितौ च त्वरित-प्रतिसादं सुनिश्चितं कर्तुं राज्यात् प्रतिपुष्टिः स्वीकृता।
हिमाचले शतद्रु (सतलुज), विपाशा (ब्यास), इरावती (रावी) इति नदी-द्रोणीषु प्रायः द्वादश लघु-बृहत्-सेतवः जलविद्युत्-परियोजनाश्च सन्ति। बह्वीषु परियोजनासु जलस्य प्रवाहः आन्तर्भौमिक-माध्यमेन भवति, यदा तु कासुचित् परियोजनासु टनल-निर्माणम् अद्यापि प्रचलति। तथैव चण्डीगढ-शिमला तथा कीरतपुर-मनाली चतुष्पथ-मार्गेषु (Four-lane) बहवा: आन्तर्भौमिकमार्गा: निर्मिताः सन्ति, केषुचित् भागेषु च निर्माणं प्रचलति। मटौर-शिमला तथा पठानकोट-मण्डी राष्ट्रिय-राजमार्गेषु अपि भारतीय-राष्ट्रिय-राजमार्ग-प्राधिकरणं (NHAI) टनल-परियोजनासु कार्यं कुर्वद् अस्ति।
प्रधानमन्त्रिकार्यालयेन स्पष्टीकृतं यत् हिमालयस्य जटिलासु भूगर्भ-स्थितिषु कन्दरा-निर्माणं सामान्य-निर्माण-कार्यवत् न ग्रहीतव्यम्। खननात् पूर्वं निर्माण-काले च विस्तृत-भूगर्भीय-सर्वेक्षणम्, आधुनिक-शैल-आधार-प्रणाली, जल-स्रवणस्य निरीक्षणं, प्रत्यक्ष-समय-निरीक्षणं चेत्यादयः उपायाः प्रभावकारी-रीत्या अनुष्ठातव्याः। अस्य उद्देश्यम् एतदेव वर्तते यत् कस्यापि भूगर्भीय-सञ्चलनस्य, जल-स्रवणस्य, संरचनात्मक-दौर्बल्यस्य वा सङ्केतः समये एव प्राप्येत, महत्याः दुर्घटनायाः पूर्वमेव च आवश्यकाः उपायाः कर्तुं शक्येरन्।
