हिमाचलप्रदेशस्य संस्कृतभाषासंरक्षणसंवर्धनप्रवर्तकस्य पूर्वमुख्यमंत्रिण: श्रीजयरामस्य यशोगाथा
अथ खलु समस्तभुवनमण्डलमौलिमण्डनायमानस्य हिमधवलहिमधराधरश्रेणीशिखरशतसमुच्छ्रितस्य नभस्तलावलम्बमानतुहिनमणिमयूखमञ्जरीविराजितस्य निर्झरनिर्झरिणीनिर्गलदमलजलकलकलारवमुखरितवनान्तप्रदेशस्य देवदारुदेवतरुच्छायासंवलितस्य कुसुमकिसलयकोमलितकाननकन्दरस्य मुनिजनमनःसमाधिसमाधेयस्य देवर्षितपःपावितवसुधामण्डलस्य देवभूमिनाम्ना त्रिभुवनविख्यातस्य हिमाचलाख्यस्य पावनप्रदेशस्य पवित्रपुण्यपरम्पराप्रदीप्यमानायां धरण्याम् यत्र हि हिमगिरिशिखराणि गगनमण्डलमालिङ्गन्ति यत्र च निर्झरिणीनां निनादः प्रकृतिवीणानिनादमिव दिशो दिशः पूरयति यत्र देवदारुद्रुमाणां निबिडच्छायासु तपोधनानां तपःप्रभावः प्रतिफलतीव यत्र च गिरिगह्वरगम्भीरतया सरित्स्रोतःस्वच्छतया वनराजिवैभवेन च प्रकृतिरपि परमेश्वरस्य महिमानमुद्घोषयतीव तत्रैव प्रदेशे द्विसहस्रसप्तदशतमवर्षादारभ्य द्विसहस्रद्वाविंशतितमवर्षपर्यन्तं राजकीयशासनधुरमविरतमुद्वहन् धैर्यधुरन्धरः धर्ममर्यादामहिमामण्डितः प्रज्ञाप्रतापप्रभावप्रदीप्तः प्रजाहितैकनिरतः लोककल्याणकर्मसु कृतसङ्कल्पः देववाण्याः संस्कृतभाषायाश्च संरक्षणसंवर्धनप्रचारप्रसारैकदीक्षितः श्रीजयरामठाकुराभिधानो नृपतिः स्वकीयेन कार्यकलापेन नीतिनैपुण्येन भाषाभिमानेन च लोकस्मृतिपटलमलङ्कृतवान्।
स च खलु नृपतिः केवलं राजदण्डधारणमात्रपरायणो नाभूत् न च राज्यलक्ष्म्याः समुपभोगैकनिरतः अपि तु प्रजापालनपरायणतया संस्कृतिसंरक्षणसन्नद्धतया देववाणीप्रचारप्रसारप्रवणतया शास्त्रपरम्परासंवर्धनसमुत्साहेन च स्वकीयमवनीपालनकालं लोकहितसाधनाय भाषागौरवप्रतिष्ठापनाय संस्कारसंरक्षणाय च समर्पितवान्। तस्य शासनकाले ये खलु संस्कृतभाषायाः प्रतिष्ठापनोपक्रमाः शिक्षाविस्तारप्रयत्नाः शिक्षकहितसाधनानि प्रयोगात्मकभाषाविकासोपायाः संस्थागतसंवर्धनसङ्कल्पाश्च समारब्धाः ते सर्वेऽपि तस्य संस्कृतानुरागस्य शास्त्रश्रद्धायाः सांस्कृतिकदूरदर्शितायाश्च साक्षिण इव समुपस्थिताः। तान् हि सर्वान् कार्यविशेषान् स्मृतिपथमारोपयितुं कादम्बरीहर्षचरितगद्यपरम्परानुगुणया समासगुम्फितया प्रसन्नगम्भीरया चूर्णकसमुचितया उत्कलिकाप्रचुरया वृत्तगन्धिसुशोभितया च गद्यवाण्या किञ्चिदिह प्रपञ्चयामः।
तत्र तावत् प्रथममेव तेन नृपतिना स्वकीयायां राजसभायाम् द्विसहस्रैकोनविंशतितमे वर्षे माघफाल्गुनमासयोर्मध्यवर्तिनि पुण्यकाले दृढसङ्कल्पबलसमन्वितेन भाषागौरवसंरक्षणैकनिष्ठेन नीतिनिर्णयदाक्षिण्यदीप्तेन चेतसा हिन्दीभाषायाः परं संस्कृतभाषामपि समग्रप्रदेशस्य द्वितीयराजभाषापदवीमधिरोपयता यः शासननिर्णयः प्रवर्तितः स खलु संस्कृतभाषायाः प्रतिष्ठापथप्रदीपः भाषाभिमानिनां हृदयाह्लादकारणम् परम्परापोषणप्रयत्नानां च महत्त्वपूर्णमङ्गलाचरणमिवाभवत्। यथा हि हिमगिरेः शिखरमभ्युदितः सूर्यः स्वकिरणनिकरेण दिशो दश प्रकाशयति तथैव तस्य निर्णयस्य महिमा संस्कृतानुरागिणां मनःसु नवीनमुत्साहमुदपादयत्। तस्य च निर्णयस्य यशःसौरभं देशस्य प्रधानमन्त्रिणो नरेन्द्रस्य कर्णकुहरमधिगत्य तन्मनः प्रीतिरसपरिप्लावितमकरोदिति तदानीन्तनवर्णनपरम्परायां प्रशंसापूर्वकमुदीर्यते।
ततः परं बालानां बाल्यावस्थायामेव संस्कारबीजावापेन भाषामातृकासम्बन्धदृढीकरणेन सांस्कृतिकमूलान्वेषणप्रवणतया च संस्कृतशिक्षायाः स्थायीं प्रतिष्ठामभिलषता तेनैव नृपतिना संस्कृताभिनन्दनसमारोहे कृतसङ्कल्पेन सर्वकारीयप्राथमिकविद्यालयेषु तृतीयकक्षामारभ्य संस्कृतशिक्षाया अनिवार्यत्वप्रतिपादनाय उद्घोषणा कृता। तेन च निर्णयेन बालचेतस्सु संस्कृतभाषायाः परिचयबीजानि वपनाय भारतीयसंस्कारपरम्परया सह तेषां सम्बन्धं सुदृढीकर्तुम् मातृसंस्कृतेः गौरवबोधं संवर्धयितुं च मार्गः प्रशस्तीकृतः। न हि केवलं पाठ्यपुस्तकपठनमात्रेण भाषायाः प्राणः परिपुष्टो भवति न च व्याकरणनियमपरिचयमात्रेण वाग्व्यवहारकौशलमुपजायते अपि तु श्रवणोच्चारणसंवादवाक्प्रयोगाभ्यासैः सह भाषायाः सजीवता समुन्नीयते इति मन्यमानेन तेन नृपतिना विद्यालयमहाविद्यालयेषु च संस्कृतभाषायाः प्रयोगात्मकाधिगमाय सम्भाषणकौशलविकासाय भाषाभ्यासपरिपोषणाय च पञ्चाशद्विद्यालयेषु पञ्चाशन्महाविद्यालयेषु च संस्कृतप्रयोगशालानां स्थापनायाः महती घोषणा समारब्धा। तासु प्रयोगशालासु भाषाशिक्षणस्य पुस्तकीयपरिधिमतिक्रम्य प्रत्यक्षवाक्प्रयोगः परस्परसंवादः श्रवणाभ्यासः उच्चारणपरिशीलनं च प्रवर्धनीयमिति तस्य सङ्कल्पस्य मूलाभिप्रायः समुल्लसति।
अपि च शास्त्रीशिक्षकवर्गस्य जीविकासुरक्षायै शैक्षिकसम्मानसंरक्षणाय अध्यापनपरम्परायाः निर्विघ्नप्रवर्तनाय च तस्य नृपतेः प्रवृत्तिः प्रशंसनीया समभूत्। विद्यालयेषु शतशः शास्त्रीपदानां पूर्त्या संस्कृताध्यापकानां नियोजनमार्गः प्रशस्तीकृतः तेषां जीवनवृत्तेः स्थैर्यसाधनाय च प्रयत्नाः विहिताः। ये पुनः बी.एड्.उपाधिसम्पन्नाः शास्त्रीशिक्षकाः स्वकीययोग्यतानुरूपं टी.जी.टी.संस्कृतपदनाम्नि पुनर्नामकरणं पदपुनर्निर्धारणं वा प्रार्थयमानाः आसन् तेषां निवेदनमाकर्ण्य तेन नृपतिना सहानुभूतिस्निग्धं विचारगम्भीरं शिक्षकहितचिन्तनपरायणं च मनो निवेशितम्। अध्यापकवर्गो हि ज्ञानपरम्परायाः संवाहकः संस्कारसम्पदः संरक्षकः भाविनां संस्कृतसेवकानां चित्तभूमेः संस्कर्ता तस्य हितसाधनमेव वस्तुतः शिक्षाव्यवस्थायाः स्थैर्यस्य भाषापरम्परायाश्च दीर्घजीवितायाः मूलमिति तस्य प्रसङ्गस्य तात्पर्यमवगम्यते।
तत्रैव भाषासंस्कृतिविभागे तस्यैव पूर्वमुख्यमन्त्रिणः श्रीजयरामठाकुरमहोदयस्य शासनावधौ संस्कृतभाषायाः संरक्षणसंवर्धनप्रचारप्रसारकार्याणां सुचारुसम्पादनाय संस्कृताधिकारिणां चतुर्दशपदानि स्वीकृतानि सृजितानि च। एतेषां पदानां सृजनसम्बद्धे प्रशासकीयप्रक्रियायां वित्तविभागस्यापि अनुशंसाऽधिगता समभूत्। एवं सर्वासु पूर्वसिद्धतासु सम्पन्नासु सत्यामपि दुर्भाग्यवशाद् शासनपरिवर्तनस्य कारणेन तेषु पदेषु नियुक्तिप्रक्रियायाः अग्रिमचरणं न समारब्धम्। फलतः संस्कृतभाषायाः प्रशासनिकप्रतिष्ठापनाय विभागीयकार्यव्यवस्थायाश्च सुदृढीकरणाय कल्पितोऽयं महत्त्वपूर्णः सङ्कल्पः कार्यान्वयनस्य प्रतीक्षायामेवावशिष्टः।
एवमेव संस्कृतभाषायाः संस्थागतविस्ताराय शास्त्राध्ययनस्य उच्चतरव्यवस्थापनाय संस्कृतविद्यायाः स्वतन्त्रप्रतिष्ठापनाय च प्रदेशे पृथिवीप्रसिद्धस्य स्वतन्त्रसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य स्थापनाविषये संस्कृताकादमीमण्डले सुदीर्घो विचारविमर्शः प्रवृत्तः। स च विचारः संस्कृतविद्यायाः परम्परागताध्ययनम् आधुनिकशैक्षिकव्यवस्थया सह तस्याः समन्वयम् शास्त्राध्येतॄणां शोधावसरविस्तारम् संस्कृताध्यापकानां विद्वज्जनानां च संस्थागतसम्बलमिति बहून् विषयान् स्पृशतीं व्यापकां सम्भावनामुद्बोधयामास। यद्यपि सङ्कल्पस्य सिद्धिः कालपरिस्थितीनां नीतिनिर्णयानां संस्थागतप्रयत्नानां च समन्वयमपेक्षते तथापि तदर्थं प्रवृत्तो विमर्श एव संस्कृतभाषायाः भाविसंवर्धनदिशि महत्त्वपूर्णमुपक्रमस्थानमलङ्करोति।
द्विसहस्रद्वाविंशतितमे वर्षे पुनः शिक्षाविभागेन सर्वविद्यालयानां प्रत्यूषसभासु प्रार्थनागानं हिन्दीभाषया आङ्ग्लभाषया संस्कृतभाषया च समन्वितेन स्वरूपेण प्रवर्तनीयमिति आदेशः प्रदत्तः। तेन प्रातःकालीनप्रार्थनासमये त्रिभाषासमन्वयस्य भाषापरिचयस्य सामूहिकस्वराभ्यासस्य च अवसरः कल्पितः। विद्यालयजीवनस्य प्रतिदिनमङ्गलाचरणरूपायां प्रार्थनायां संस्कृतस्य समावेशः बालानां श्रवणपरिचयं वर्धयति भाषायाः ध्वनिसौन्दर्यं परिचाययति सामूहिकानुशासनस्य च भावं पुष्णाति इत्येतादृशोऽभिप्रायस्तत्राभिव्यज्यते। तदेव च शिक्षायाः व्यापकदृष्ट्या भाषासमन्वयस्य सांस्कृतिकपरिचयस्य मूल्यबोधस्य च परस्परसम्बन्धं प्रकाशयति।
बालकानां बौद्धिकविकासाय तर्कशक्तिविस्ताराय संख्याज्ञानपरिष्काराय चारित्रिकसंस्कारसंवर्धनाय च षष्ठकक्षामारभ्य वैदिकगणितस्य नैतिकशिक्षायाश्च पाठ्यक्रमे समावेशः कारितः। वैदिकगणितमभ्यासेन गणनापाटवं संख्याविषयकचिन्तनकौशलं समस्यासमाधानप्रवृत्तिं च संवर्धयितुम् नैतिकशिक्षा तु सत्यनिष्ठां कर्तव्यपरायणतां सहिष्णुतां परोपकारबुद्धिं सामाजिकदायित्वबोधं च पोषयितुमुपयुज्यते। एवं विद्यया सह विनयस्य ज्ञानस्य सह चरित्रस्य बुद्धेः सह विवेकस्य च समन्वयः शिक्षणस्य समुचितं प्रयोजनमिति तस्योपक्रमस्य भावः परिलक्ष्यते।
अपरं च इयं देवभूमिः अस्यां भूमौ देववाण्याः संस्कृतभाषायाः सांस्कृतिकमहिमा चिरन्तनपरम्परया प्रतिष्ठितेति भावं हृदि निधाय संस्कृतस्य जनसामान्येषु प्रचारप्रसाराय संस्कृतभारतीसंस्थया सह समन्वयेन सरलसंस्कृतप्रयोगस्य सम्भाषणाभ्यासस्य लोकव्यवहारे भाषाप्रवेशस्य च प्रयत्नाः समारब्धाः। संस्कृतं न केवलं प्राचीनग्रन्थानां पुटेषु निबद्धा भाषा न केवलं यज्ञयागादिकर्मसु विनियुक्ता वाणी न च केवलं पण्डितमण्डलीषु परिसीमिता विद्यापद्धतिः अपि तु संवादस्य विचारविनिमयस्य भावाभिव्यक्तेः सांस्कृतिकसम्बन्धस्य च समर्थं माध्यममिति जनमानसे भावनां दृढीकर्तुं सरलभाषोपयोगः सम्भाषणशिक्षणम् सामूहिकभाषाभ्यासः जनसम्पर्ककार्यक्रमाश्च महत्त्वपूर्णं स्थानमधिगच्छन्ति। तेन च संस्कृतस्य लोकव्यवहारोपयोगिताप्रतिपादनाय भाषाभयापनोदनाय जनसामान्यस्य सहभागितासंवर्धनाय च सहकार्यस्य मार्गः समुन्मुक्तः।
एवं समस्तेषु कार्येषु भाषाप्रतिष्ठापनम् बालशिक्षाविस्तारः संस्कृतप्रयोगशालास्थापनम् शास्त्रीशिक्षकहितचिन्तनम् संस्कृताधिकारिपदसृजनम् संस्कृतविश्वविद्यालयस्थापनाविमर्शः त्रिभाषाप्रार्थनाविधानम् वैदिकगणितनैतिकशिक्षासमावेशः संस्कृतभारतीसहयोगश्च एते परस्परसम्बद्धाः संस्कृतसंवर्धनस्य विविधाः सोपाना इव समुपतस्थुः। एतेषां समस्तानामुपक्रमाणां मध्ये देववाणीं प्रति श्रद्धा सांस्कृतिकमूलानां संरक्षणम् शिक्षायाः व्यापकदृष्टिः भाविनां संस्कृतसेवकानां संस्कारपरिपोषणम् लोकहितसाधनस्य च भावना समुज्जृम्भते।
इति स खलु श्रीजयरामठाकुराभिधानो नृपतिः स्वकीयशासनावधौ संस्कृतभाषायाः प्रतिष्ठापनसंवर्धनयोः विविधैः प्रयत्नैः शैक्षिकोपक्रमैः शिक्षकहितसाधनैः सांस्कृतिकसमन्वयकार्यैश्च हिमाचलप्रदेशस्य संस्कृतसेवापरम्परायां स्वकीयमवदानं समर्पितवान्। हिमाचलस्य हिमधवलशिखराणि देवदारुवनराजयः निर्झरिणीनां कलनिनादाः तपःपूताः पर्वतप्रदेशाश्च यथा प्रकृतेः सनातनवैभवं प्रकटयन्ति तथैव संस्कृतभाषायाः संरक्षणसंवर्धनार्थं कृताः प्रयत्नाः अस्य प्रदेशस्य सांस्कृतिकचेतनायां स्वकीयमुद्रां निवेशयन्ति। तस्य यशोगाथा च भाषाभिमानिनां स्मृतिषु संस्कृतसेवकानां विचारधारासु शिक्षणसंस्थासु च पुनः पुनरुदीर्यमाणा अनागतकालवर्तिनां संस्कृतसेवकानां प्रेरणास्रोतः स्यादिति शुभाशंसया विरम्यते॥इति शम्॥
©वत्सदेशराजशर्मा
संस्थापकाध्यक्षो वैदिकगणःभारतम्
