कृष्णावतारकाले समाजस्य स्थितिः(पर्वविशेष:)
करारविन्देन पदारविन्दं,
मुखारविन्दे विनिवेशयन्तम्।
वटस्य पत्रस्य पुटे शयानं,
बालं मुकुन्दं मनसा स्मरामि॥
भारतीयसंस्कृतौ भगवत: श्रीकृष्णस्य व्यक्तित्वं बहुमुखी, प्रभावशाली च अस्ति। एष: केवलं धार्मिकपुरुषः न, अपितु दार्शनिकः, राजनीतिज्ञः, कूटनीतिज्ञः, समाजसुधारकः, लोकनायकः, धर्मसंस्थापकश्च आसीत्। भगवद्गीतायां स्वयं भगवान् श्रीकृष्णः कथयति—
“यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत। अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम्॥” इति। अतः कृष्णावतारस्य पृष्ठभूमौ तत्कालीनस्य समाजस्य स्वरूपं विशेषतया विचारणीयम् अस्ति।
श्रीकृष्णस्य अवतारकालः भारतीयपरम्परायां द्वापरयुगस्य अन्तिमभागे मन्यते। तस्मिन् समये समाजे धर्मस्य च अधर्मस्य च संघर्षः तीव्रः आसीत्। राजसत्तायाः दुरुपयोगः, प्रजापीडनम्, पारिवारिककलहः, राजनीतिकप्रतिस्पर्धा, युद्धस्य वातावरणं च समाजस्य शान्तिं बाधन्ते स्म। तथापि तस्मिन् काले भारतीयसमाजे धर्मः, संस्कारः, गुरुपरम्परा, यज्ञः, विद्या, कृषि, गोपालनम्, लोकाचारः च सुदृढाः आसन्। अतः कृष्णावतारकालीनः समाजः केवलं दोषपूर्णः नासीत्; सः गुणदोषसमन्वितः समाजः आसीत्।
१. राजनीतिकस्थितिः
कृष्णावतारकाले राजतन्त्रं प्रमुखं शासनव्यवस्थारूपेण प्रचलितम् आसीत्। विभिन्नेषु प्रदेशेषु विभिन्नाः राजानः स्वस्वराज्यानि शासयन्ति स्म। मथुरा, हस्तिनापुरम्, इन्द्रप्रस्थम्, द्वारका, मगधादयः प्रमुखानि राजनीतिककेन्द्राणि आसन्।
मथुरायां कंसस्य शासनं विशेषतया अत्याचारी आसीत्। सः स्वपितरं उग्रसेनं पदच्युतं कृत्वा स्वयं राज्यसिंहासने आरूढवान्। तेन प्रजासु भयस्य वातावरणं निर्मितम्। कंसस्य अत्याचारः केवलं राजपरिवारं प्रति सीमितः नासीत्, अपितु सामान्यप्रजाजनाः अपि तस्य शासनात् पीडिताः आसन्। देवकीवसुदेवयोः विवाहसमये आकाशवाणीं श्रुत्वा कंसस्य मनसि भयम् उत्पन्नम् अभवत्। तेन देवकी-वसुदेवौ कारागारे स्थापितौ।
कृष्णस्य जीवनचरिते कंसवधः केवलं व्यक्तिगतप्रतिशोधस्य घटना नास्ति। सः अत्याचारीराजसत्तायाः विरुद्धं धर्मस्य विजयस्य प्रतीकः अस्ति। कृष्णः कंसं हत्वा उग्रसेनं पुनः राजसिंहासने स्थापयित्वा प्रजाहितस्य आदर्शं प्रस्तुतवान्।
२. राज्ञां कर्तव्यभावना
आदर्शभारतीयपरम्परायां राजा प्रजापालकः मन्यते स्म। राज्ञः प्रमुखं कर्तव्यं प्रजानां रक्षणं, न्यायस्य स्थापना, धर्मस्य संरक्षणं च आसीत्। किन्तु कृष्णावतारकाले सर्वे राजानः आदर्शाः न आसन्। केचन राजा स्वार्थपराः, विलासप्रियाः, विस्तारवादिन: च आसन्। कौरवपाण्डवयोः संघर्षः तत्कालीनराजनीतेः जटिलतां प्रकाशयति। हस्तिनापुरस्य राजपरिवारस्य अन्तर्कलहः शनैः शनैः महायुद्धस्य कारणम् अभवत्। दुर्योधनस्य राज्यलोभः, शकुनेः कूटनीतिः, धृतराष्ट्रस्य पुत्रमोहः च परिस्थितिं अधिकं विषमां कृतवन्तः।
श्रीकृष्णः अनेकवारं शान्तिस्थापनाय प्रयत्नं कृतवान्। पाण्डवानां कृते केवलं पञ्चग्रामान् याचितवान्। अस्या: घटनायाः माध्यमेन ज्ञायते यत् युद्धं कृष्णस्य प्रथमः विकल्पः नासीत्। एष: सर्वदा धर्मसम्मतं शान्तिपूर्णं समाधानं इच्छति स्म। किन्तु अधर्मस्य हठस्य च कारणेन युद्धम् अनिवार्यमभवत्।
३. सामाजिकजीवनम्
कृष्णावतारकाले समाजः बहुविधैः समुदायैः निर्मितः आसीत्। ग्राम्यजीवनं तदा अत्यन्तं महत्त्वपूर्णम् आसीत्। कृषकाः, गोपालकाः, शिल्पिनः, व्यवसायिन:, सैनिकाः, विद्वांसः च समाजस्य विभिन्नान् वर्गान् निर्मान्ति स्म।
व्रजस्य जीवनं विशेषरूपेण सरलम् आसीत्। नन्दः, यशोदा, गोपाः, गोपिकाः, बालकाः च परस्परं स्नेहेन जीवनं यापयन्ति स्म। गोपालनं तेषां जीवनस्य प्रमुखः आधारः आसीत्। गाव: प्रति सम्मानं भारतीयसंस्कृतेः महत्त्वपूर्णं वैशिष्ट्यम् आसीत्। व्रजसमाजे उत्सवाः, क्रीडाः, गीतानि, नृत्यानि, धार्मिकाचाराः च जनजीवनस्य अभिन्नाः भागाः आसन्। श्रीकृष्णस्य बाललीलाः तस्य समाजस्य सहजतां, प्रेमभावं, सामुदायिकजीवनं च प्रकाशयन्ति।
४. वर्णव्यवस्था
तस्मिन् समये समाजे वर्णव्यवस्था प्रचलिता आसीत्। ब्राह्मणाः अध्ययन-अध्यापन-यज्ञादिकर्मसु प्रवृत्ताः भवन्ति स्म। क्षत्रियाः प्रजारक्षणं, शासनं, युद्धं च कुर्वन्ति स्म। वैश्याः कृषिं, पशुपालनं, वाणिज्यं च वहन्ति स्म। शूद्राः विविधेषु सेवाकार्येषु तथा शिल्पकार्येषु संलग्नाः आसन्।भगवद्गीतायां श्रीकृष्णः वर्णव्यवस्थायाः आधारं “गुणकर्मविभागशः” इति प्रतिपादयति। अस्य तात्पर्यम् अस्ति यत् सामाजिककर्तव्यस्य निर्धारणे व्यक्तेः गुणः कर्म च महत्त्वपूर्णौ स्तः। तथापि कालान्तरे वर्णव्यवस्था जन्माधारितरूपेण कठोरतां प्राप्तवती इति ऐतिहासिकदृष्ट्या चर्च्यते। श्रीकृष्णस्य उपदेशे कर्मप्रधानता विशेषतया दृश्यते। अतः समाजे स्वकर्तव्यपालनस्य महत्त्वम् एतेन प्रतिपादितम्।
५. स्त्रीणां स्थितिः
कृष्णावतारकालीनसमाजे स्त्रीणां स्थानं महत्त्वपूर्णम् आसीत्, यद्यपि तासां सामाजिकस्वतन्त्रतायाः सीमाः अपि आसन्। देवकी, यशोदा, कुन्ती, द्रौपदी, गान्धारी, सुभद्रा, रुक्मिणी इत्यादयः स्त्रियः समाजे प्रभावशालिनीः आसन्। यशोदा मातृत्वस्य आदर्शं प्रस्तुतयति। देवकी त्यागस्य प्रतीकत्वेन दृश्यते। कुन्ती धैर्यस्य, द्रौपदी स्वाभिमानस्य तथा न्यायस्य च प्रतीकरूपेण प्रतिष्ठिता अस्ति। रुक्मिणी स्वविवाहसम्बन्धे स्वेच्छां स्पष्टतया प्रकटयति।
द्रौपद्याः सभायां यत् अपमानं जातम्, तत् तत्कालीनसमाजस्य नैतिकपतनस्य एकं गम्भीरं उदाहरणम् अस्ति। सभायाम् उपस्थिताः महापुरुषाः अपि तस्याः रक्षणे तत्कालं समर्थाः न अभवन्। एषा घटना समाजे नारीसम्मानस्य आवश्यकतां स्पष्टयति।
६. शिक्षा-व्यवस्था
कृष्णावतारकाले गुरुकुलशिक्षापद्धतिः प्रचलिता आसीत्। विद्यार्थी गुरोः आश्रमे निवसन्तः अध्ययनं कुर्वन्ति स्म। शिक्षा केवलं पुस्तकीयज्ञानं नासीत्; अपितु चरित्रनिर्माणम्, आत्मसंयमः, विनयः, कर्तव्यबोधः, शास्त्रज्ञानं, धनुर्विद्या, राजनीतिज्ञानं च शिक्षायाः भागाः आसन्।
श्रीकृष्णः तथा बलरामः सान्दीपनेः आश्रमे शिक्षां प्राप्तवन्तौ इति परम्परायां प्रसिद्धम्। अर्जुनादयः अपि द्रोणाचार्यात् विविधविद्याः अधीतवन्तः।
गुरुशिष्यसम्बन्धः अत्यन्तं पवित्रः मन्यते स्म। विद्यार्थी गुरोः प्रति श्रद्धां वहन्ति स्म तथा गुरुश्च शिष्यस्य सर्वांगीणविकासाय प्रयत्नं करोति स्म। एतादृशी शिक्षा व्यक्तित्वनिर्माणस्य आधारः आसीत्।
७. आर्थिकस्थितिः
कृष्णावतारकालीनसमाजस्य अर्थव्यवस्था मुख्यतया कृषिप्रधानाः आसीत्। कृषि, पशुपालनं, वाणिज्यं, शिल्पकर्म च जनजीवनस्य प्रमुखाः आधाराः आसन्।व्रजप्रदेशे गोपालनस्य विशेषं महत्त्वम् आसीत्। दुग्धं, दधि, घृतं, नवनीतं च जनजीवनस्य आवश्यका: पदार्था: आसन्। गोवर्धनपूजायाः प्रसङ्गः प्रकृत्या, पर्वतेन, गोभिः, कृषिजीवनेन च मनुष्यस्य सम्बन्धं दर्शयति।
श्रीकृष्णेन गोवर्धनधारणस्य प्रसङ्गे इन्द्रपूजायाः स्थानं गोवर्धनपूजया परिवर्तितम्। अस्य घटनायाः सामाजिकार्थः अपि अस्ति यत् समाजस्य वास्तविकजीवनाधाराः कृषिः, गोपालनं, प्रकृतिसम्पदा च इति श्रीकृष्णः बोधयति।
द्वारिकायां व्यवसायस्य समुद्रमार्गस्य च विकासः आसीत् इति भारतीयपरम्परायां वर्णितम्। अतः कृष्णकालीनभारते आन्तरिक-वाणिज्यस्य तथा बाह्यवाणिज्यस्य सम्भावना अपि दृश्यते।
८. धार्मिकस्थितिः
धर्मः तत्कालीनसमाजस्य जीवनस्य प्रमुखः आधारः आसीत्। यज्ञाः, देवपूजा, व्रतानि, संस्काराः, तीर्थयात्राः च प्रचलिताः आसन्। ब्राह्मणानां धार्मिककार्येषु विशेषं स्थानम् आसीत्।
किन्तु धर्मस्य बाह्याचाररूपेण वृद्धिः अपि कदाचित् समस्यां जनयति स्म। श्रीकृष्ण: धर्मस्य आन्तरिकस्वरूपं प्रतिपादयति। एतस्य दृष्टौ धर्मः केवलं कर्मकाण्डः न, अपितु सत्यं, न्यायः, स्वकर्तव्यपालनं, आत्मसंयमः, लोकसङ्ग्रहः च अस्ति।भगवद्गीतायां एष: अर्जुनं कर्मयोगस्य उपदेशं ददाति—
“कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।”
अनेन उपदेशेन कर्मण: महत्त्वं स्पष्टं भवति। मनुष्यः स्वकर्तव्यं निष्कामभावेन कुर्यात् इति श्रीकृष्णस्य सन्देशः आसीत्।
९. नैतिकस्थितिः
समाजे नैतिकमूल्यानि विद्यमानानि आसन्, किन्तु तेषां ह्रासः अपि दृश्यते स्म। सत्यं, दया, त्यागः, गुरुसेवा, मातृ-पितृभक्तिः, अतिथिसत्कारः, मित्रता च आदरणीयाः आसन्। सुदामाकृष्णयोः मैत्री अस्य सुन्दरम् उदाहरणम् अस्ति। बाल्यकालीनमित्रता कालान्तरे राजवैभवेन न परिवर्तिता अभवत्। श्रीकृष्णः निर्धनमित्रं सुदामानं प्रेम्णा स्वीकृतवान्। अत्र सामाजिकसमानता, मित्रता, प्रेम च प्रमुखतया प्रकाशते। अन्यत्र दुर्योधनस्य ईर्ष्या, कंसस्य क्रूरता, शकुनेः कपटनीतिः, दुःशासनस्य द्रौपदीं प्रति दुर्व्यवहारः इत्यादयः नैतिकपतनस्य उदाहरणानि सन्ति।
१०. परिवारव्यवस्था
परिवारः तत्कालीनसमाजस्य मूलभूतः आधारः आसीत्। संयुक्तपरिवारस्य परम्परा सुदृढा आसीत्। माता-पिता, भ्रातरः, भगिन्यः, पितामहाः, अन्ये बान्धवाः च एकत्र निवसन्ति स्म।
श्रीकृष्णस्य जीवनमेव परिवारस्य विविधरूपाणि दर्शयति। जन्मना एष: देवकीवसुदेवयोः पुत्रः, पालनपोषणकारणात् यशोदानन्दयोः पुत्रः च अभवत्। अनेन मातृत्वस्य केवलं जैविकसम्बन्धेन न, अपितु प्रेम्णा सेवया च निर्माणं भवति इति भावः प्रकटते।पाण्डवकौरवयोः परिवारकलहः तु परिवारव्यवस्थायाः दुर्बलतां प्रदर्शयति। भ्रातृप्रेम्ण: स्थाने स्पर्धा तथा ईर्ष्या आगता चेत् परिवारः विनाशस्य कारणं भवितुम् अर्हति—महाभारतस्य कथा अस्य महत्त्वपूर्णं शिक्षणं ददाति।
११. युद्धस्य वातावरणम्
कृष्णावतारकाले अनेकानि राज्यानि परस्परं युद्धरतानि आसन्। राज्यविस्तारः, प्रतिष्ठा, धनसम्पत्तिः, राजसत्ता च युद्धस्य प्रमुखानि कारणानि आसन्। महाभारतयुद्धं तत्कालीनसमाजस्य व्यापकं राजनीतिकं तथा नैतिकं संकटं प्रदर्शयति। अस्मिन् युद्धे केवलं सैनिकाः न, अपितु सम्पूर्णं सामाजिकतन्त्रं प्रभावितम् अभवत्।
श्रीकृष्णः स्वयं शस्त्रं न गृह्णीयामिति प्रतिज्ञां कृत्वा अर्जुनस्य सारथित्वं स्वीकृतवान्। अनेन एष: दर्शितवान् यत् नेतृत्वस्य अर्थः सदा अग्रे स्थित्वा शस्त्रेण युद्धं न, अपितु उचितसमये उचितमार्गदर्शनकार्यम् अपि अस्ति।
१२. प्रकृत्या सह सम्बन्धः
तत्कालीनसमाजस्य जीवनं प्रकृत्या सह अत्यन्तं निकटम् आसीत्। नद्यः, वनानि, पर्वताः, गावः, कृषिक्षेत्राणि च जनजीवनस्य अभिन्नानि अङ्गानि आसन्।वृन्दावनस्य वर्णनं प्रकृतिसौन्दर्येन परिपूर्णम् अस्ति। यमुना, गोवर्धनः, वनानि, लताः, वृक्षाः, पशवः च श्रीकृष्णस्य बालजीवनस्य पृष्ठभूमिं निर्मान्ति। गोवर्धनप्रसङ्गः प्रकृतिसंरक्षणस्य दृष्ट्या अपि महत्त्वपूर्णः अस्ति। मनुष्यस्य जीवनं प्रकृत्या सह अविच्छिन्नरूपेण सम्बद्धम् अस्ति। अतः प्रकृतेः संरक्षणं मानवजीवनस्य संरक्षणमेव अस्ति।
१३. श्रीकृष्णस्य सामाजिकसन्देशः
श्रीकृष्णस्य अवतारस्य मूलोद्देश्यं धर्मस्य पुनर्स्थापनम् आसीत्। एष: केवलं कंसं वा कौरवान् वा पराजितवान् इति न, अपितु मानवजीवनाय नवीनदृष्टिकोणं प्रदत्तवान्।
एतस्य शिक्षायाः प्रमुखाः आधाराः सन्ति—
धर्मस्य संरक्षणम्।अधर्मस्य प्रतिरोधः।
स्वकर्तव्यस्य पालनम्।निष्कामकर्म।
सत्यस्य पक्षग्रहणम्।अन्यायस्य विरोधः।
मित्रता तथा प्रेम।प्रकृतेः संरक्षणम्।
लोककल्याणस्य भावना।आत्मसंयमः तथा योगः।
गीताया:उपदेशे एष: अर्जुनं मोहात् उद्धृत्य कर्तव्यपथे स्थापयति। एतस्य सन्देशः केवलं अर्जुनाय न, अपितु समस्तमानवजातये उपयोगी अस्ति। कृष्णावतारकालीनः समाजः बहुविधविशेषताभिः सम्पन्नः आसीत्। तत्र यदि धर्मः, संस्कारः, गुरुकुलव्यवस्था, परिवारव्यवस्था, कृषि:, गोपालनम्, मित्रता, सामाजिकसहकारिता च दृढाः आसन्; तर्हि राजकीयस्वार्थः, अत्याचारः, ईर्ष्या, अन्यायः, स्त्रीणामवमानना, पारिवारिककलहः तथा युद्धप्रवृत्तिः अपि वर्धमाना आसीत्।अतः कृष्णावतारस्य आवश्यकता केवलं धार्मिकदृष्ट्या न, सामाजिकदृष्ट्या अपि आसीत्। श्रीकृष्णः अधर्मस्य विनाशं कृत्वा धर्मस्य स्थापना कृतवान्। एतस्य जीवनं दर्शयति यत् समाजस्य वास्तविकम् उत्थानं केवलं शासनपरिवर्तनेन न, अपितु मानवानां चिन्तनस्य, आचरणस्य, नैतिकमूल्यानां च परिवर्तनात् भवति।
श्रीकृष्णस्य सन्देशः अद्यापि प्रासङ्गिकः अस्ति। यदा समाजे अन्यायः, भ्रष्टाचारः, हिंसा, लोभः, स्वार्थः, नैतिकपतनं च वर्धते, तदा श्रीकृष्णस्य
“परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्।धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे” इति भावना अस्मान् धर्मस्य, सत्यस्य, न्यायस्य च मार्गे गन्तुं प्रेरयति।अतः कृष्णावतारकालीनसमाजस्य अध्ययनं केवलं प्राचीनेतिहासस्य अध्ययनं न, अपितु वर्तमानसमाजस्य समस्यासु समाधानमार्गस्य अन्वेषणमपि अस्ति। श्रीकृष्णस्य जीवनदर्शनं मानवजीवनाय शाश्वतं मार्गदर्शनं प्रददाति—धर्मे स्थित्वा कर्म करणीयम्, अन्यायस्य विरोधः करणीयः, लोकहितं चिन्तनीयम्, सत्यं च सर्वदा संरक्षितव्यम्। सर्वेभ्य: भक्तजनेभ्य: भगवत: श्रीकृष्णस्य जन्मोत्सवस्य हार्दिकी शुभकामना। अन्ते च-
“श्रीकृष्णाय वासुदेवाय हरये परमात्मने।
प्रणतक्लेशनाशाय गोविन्दाय नमो नमः।।” इत्यलम्।।
डॉ विमलेश झा, डीएवी पब्लिक स्कूल, बरारी,भागलपुर, बिहार
