मुक्तिनाथ-क्षेत्रस्य महत्त्वम्
मुक्तिनाथ-क्षेत्रम् नेपालदेशस्य मुस्ताङ्ग-मण्डले हिमालयस्य कुक्षौ स्थितं सुप्रसिद्धं पवित्रं तीर्थस्थलम् अस्ति। एतत् क्षेत्रम् ‘मुक्तिधाम’ इति नाम्ना अपि ज्ञायते। समुद्रतलात् प्रायः ३७१० मीटर् परिमिते उन्नते स्थाने स्थितम् इदं मन्दिरं वैष्णवसम्प्रदायस्य १०८ दिव्यदेशेषु अन्यतमं मन्यते।
मुख्यविशेषताः
शालिग्रामशिला: मुक्तिनाथः गण्डकीनद्याः उद्गमस्थलस्य समीपे अस्ति, यत्र भगवतः विष्णोः स्वरूपं शालिग्रामशिला सुलभा भवति।
पवित्रधाराः मन्दिरस्य पृष्ठभागे अर्धचन्द्राकारेण स्थिताः १०८ जलधाराः सन्ति। श्रद्धावन्तः भक्ताः मोक्षप्राप्तये एतासु धारासु स्नानं कुर्वन्ति।
अग्निज्वाला अत्र ‘ज्वालामयी’ इति नाम्ना एका शाश्वतज्वाला प्रज्वलति, या प्राकृतिकगैस-कारणात् उत्पद्यते। एतत् जल-अग्नि-पृथ्वी-वायु-आकाशानां पञ्चतत्त्वानां सङ्गमस्थलम् इति कथ्यते।
सांस्कृतिकं सामञ्जस्यम्
अस्य स्थलस्य वैशिष्ट्यं वर्तते यत् अत्र हिन्दवः बौद्धाः च समानेन श्रद्धया अर्चनं कुर्वन्ति। हिन्दवः एतं ‘मुक्तिनाथ‘(विष्णुः) इति पूजयन्ति, बौद्धाः च एतं ‘च्युमिग ग्यात्सा’ (Chumig Gyatsa) इति नाम्ना अवलोकयन्ति, यस्य अर्थः “शतं जलधाराः” इति।
“गण्डकीतीरमासाद्य मुच्यते सर्वपातकैः।”
> अर्थात् गण्डकी नद्याः तीरे (मुक्तिनाथे) गत्वा मनुष्यः सर्वेभ्यः पापेभ्यः मुक्तः भवति।
उपसंहारः
अध्यात्मदृष्ट्या मुक्तिनाथस्य यात्रा कष्टसाध्या भवति, परन्तु हिमालयस्य प्राकृतिकसौन्दर्यं भगवतः दर्शनं च भक्तानां मनसि अपूर्वां शान्तिं जनयति। मोक्षस्य अभिलाषिणां कृते इदं स्थानं पृथिव्याः स्वर्गः इव अस्ति।
Dr Amandeep Sharma
Namste.
I am have subscribed Himsanskrit warta two months back. Though I am not at good in Sanskrit, I enjoy reding Himsanskrit warta and since then I have improved in Sanskrit reading and can speek simple sentences.
It’s good move to encourage people to get conversent with Sanskrit.
As I am Maharashtrian I wish people who are good in Sanskrit and know journalism should publish Sanskrit Patrika covering Maharashtra.
Thanks and wis you successful journey.