शारीरिक-मानसिक-आध्यात्मिक-अभ्यासः अस्ति अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः

शारीरिक-मानसिक-आध्यात्मिक-अभ्यासः अस्ति अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः जून-मासस्य एकविंशतितमे (२१/६) दिनाङ्के जनैः आचर्यते । योगः अनन्तकालात् प्रचलितः शारीरिक-मानसिक-आध्यात्मिक-अभ्यासः अस्ति । योगस्य मूलानि भारतदेशे सर्वत्र प्राप्यन्ते । भारतीयसंस्कृतिः भौतिकसुखस्य अपेक्षया आध्यात्मिकसुखाय अधिकं बलं यच्छति । परन्तु शरीरमेव आध्यात्मिकक्षेत्रे उन्नतिं कर्तुम् एकमात्रं साधनं वर्तते इत्यपि भारतीयसंस्कृतेः मतम् । अतः मनसः शान्तिः, शरीरस्य स्वस्थता च मनुष्यस्य आवश्यकता भवति । तस्याः आवश्यकतायाः पूर्त्यै भारतीयतत्वचिन्तकैः योगशास्त्रस्य रचना कृता । अनेन योगशास्त्रेण मनसः शान्तिः, शरीरस्य स्वस्थता च वैज्ञानिकरीत्या प्राप्यते।
इतिहासः
२०१४ तमस्य वर्षस्य सितम्बर-मासस्य सप्तविंशतितमे (२०१४-०९-२७) दिनाङ्के भारतगणराज्यस्य प्रधानमन्त्रिणा श्रीनरेन्द्र मोदी-महाभागेन संयुक्तमहासभायां भाषणकाले उपस्थापितं यत्, “योगः अस्माकं (भारतस्य) अतिपुरातनम्, अमूल्यं योगदानम् अस्ति विश्वाय । मनसः, शरीरस्य, विचारस्य, कर्मणः, संयमस्य, उपलब्धेः च एकात्मतायाः तथा च मानव-प्रकृत्योः सामञ्जस्यापि मूर्तस्वरूपत्वेन योगः परिगण्यते । योगः न केवलं व्यायामः अस्ति, अपि तु स्वेन, विश्वेन, प्रकृत्या च सह तादात्म्यं स्थापयितुम् उत्तमं साधनम् अस्ति । योगः अस्मासु जागरूकतायाः भावम् उत्पाद्य जलवायुपरिवर्तनस्य समस्यां प्रति सङ्घर्षं कर्तुं बलं दातुं शक्नोति । अतः अस्माभिः अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसस्य आरम्भं कर्तुम् अपि प्रयासः करणीयः” इति । उक्ते भाषणे संयुक्तराष्ट्रमहासभायां नरेन्द्र-वर्येण अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसस्य प्रस्तावः उपस्थापितः आसीत् । ततः २०१४ तमस्य वर्षस्य दिसम्बर-मासस्य एकादशे (२०१४-१२-११) दिनाङ्के संयुक्तराष्ट्रमहासभायाः १९३ सदस्यानां समर्थनेन संयुक्तराष्ट्रमहासभाध्यक्षः जून-मासस्य एकविंशतितमं (२१/६) दिनाङ्कम् अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसत्वेन उदघोषयत् ।
बान की मून इत्ययं संयुक्तराष्ट्रमहासभायाः अष्टमः अध्यक्षः अवदत्, “अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः योगस्य पवित्रलाभान् प्रति जनान् कर्क्ष्यति (आकर्षितं करिष्यति)। योगः अस्मभ्यम् असङ्क्रमितेभ्यः रोगेभ्यः रक्षणं दातुं शक्नोति । सामुदायिकैकरूपतायाः व्यापकप्रयासत्वेन योगः सर्वान् योजयित्वा परस्परम् आदरभावं जनयिष्यति च” इति । ततः स्ववचनस्य पुष्टतायै सः अवदत्, “योगः एका क्रिया अस्ति, यया विकासाय, शान्त्यै च योगदानं भवितुम् अर्हति । जनाः योगमाध्यमेन अन्येषां समस्यानां निवारणं कृत्वा तेषां जीवनम् उद्विग्नतामुक्तं (Stress free) कर्तुं शक्नुवन्ति” इति ।
योगशिक्षणार्थं स्पष्टनिर्देशाः
छात्राणां सन्तुलितं समग्रं च अनुभवं प्राप्तुं योगवर्गस्य संरचना महत्त्वपूर्णा अस्ति। वर्गस्य प्रवाहः क्रमिकः भवेत्, उष्णता-मुद्राभिः आरभ्य अधिक-चुनौत्य-आसनानां प्रति प्रगतिः च भवेत् । आरामेन ध्यानेन च कक्षायाः समाप्तिः छात्राणां अभ्यासं एकीकृत्य मनः शान्तं कर्तुं साहाय्यं करोति।
Class Opening : सत्रस्य कृते स्वरं सेट् कृत्वा आरभत। छात्राणां स्वागतं कुर्वन्तु, शान्तस्य, ध्यानस्य च वातावरणं निर्मायन्तु। छात्राणां बहिः जगतः योग-अभ्यासं प्रति संक्रमणं कर्तुं साहाय्यं कर्तुं भवान् संक्षिप्त-मनःसन्तोष-अभ्यासेन अथवा केन्द्रीकरण- अभ्यासेन आरभतुम् इच्छति। अस्मिन् श्वसनकार्यं वा लघुमार्गदर्शितं ध्यानं वा भवितुं शक्नोति ।
वार्म-अप : वार्म-अप-चरणेन सत्रस्य शारीरिक-माङ्गल्याः कृते शरीरं मन्दं सज्जं कर्तव्यम् । मूलभूताः खिन्नताः सरलाः गतिः च समाविष्टाः ये तनावस्य मुक्तिं, सन्धिषु संयोजने, मांसपेशिनां सज्जीकरणे च सहायकाः भवन्ति । रक्तप्रवाहं लचीलतां च वर्धयितुं भवन्तः मृदुविवर्तनं, अग्रे गुच्छाः, मृदुपृष्ठवक्रतां च समाविष्टुं शक्नुवन्ति ।
मुख्याभ्यासः : वर्गस्य मूलभागः आसनानि (योगमुद्राः) भवन्ति । अस्मिन् चरणे भवन्तः वर्गस्य अभिप्रायेन सह सङ्गतानां मुद्राणां श्रृङ्खलां परिचययितुं शक्नुवन्ति, भवेत् तत् बलस्य निर्माणं, लचीलतां, संतुलनं वा निर्मातुं। एकस्मात् परं यावत् सुचारुतया प्रवाहितुं मुद्राणां संरचनां कुर्वन्तु, ते परस्परं पूरकाः इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु। एकः क्रमः स्थायिमुद्राभिः (यथा Downward Dog, Warrior poses) आरभ्य उपविष्टमुद्रासु (Forward Fold, Seated Twist इत्यादिषु) प्रगतिम् कर्तुं शक्नोति, अथवा तस्मिन् सूर्यस्य नमस्कारः, स्थायिमुद्राः, संतुलनकार्यं च इत्यादयः अन्ये विविधाः क्रमाः समाविष्टाः भवितुम् अर्हन्ति
श्वासः संरेखणसंकेताः च : अभ्यासे श्वसनजागरूकतां समावेशयितुं ध्यानं दत्तव्यम्। छात्रान् स्वस्य गतिं स्वश्वासेन सह समन्वययितुं प्रोत्साहयन्तु, यत् अभ्यासं गभीरं कर्तुं सुरक्षितनिष्पादनं सुनिश्चित्य च अत्यावश्यकम् अस्ति। चोटं परिहरितुं प्रत्येकस्य मुद्रायाः अधिकतमं लाभं प्राप्तुं च सम्यक् संरेखणस्य निर्देशं ददातु। “पादैः अधः मूलं कुरुत” अथवा “मेरुदण्डं दीर्घं कुरुत” इत्यादीनां विस्तृतानां स्पष्टानां च संकेतानां उपयोगं कुर्वन्तु, छात्राणां शरीरे स्थानं निर्मातुं च साहाय्यं कुर्वन्तु ।
शीतलं कृत्वा अन्तिमविश्रामः : कक्षायाः अन्ते छात्रान् शीतलीकरणमुद्राणां माध्यमेन मार्गदर्शनं कुर्वन्तु यथा सौम्यविस्तारः, मोड़ः, अथवा पुनर्स्थापनीयमुद्राः। सवासना (शव-मुद्रा) इत्यनेन समाप्तं भवति , येन छात्राः पूर्णतया आरामं कुर्वन्ति, अभ्यासस्य लाभं च अवशोषयन्ति । सवासने मार्गदर्शितं ध्यानं वा श्वासकार्यं वा अनुभवं गभीरं कर्तुं शक्नोति तथा च छात्राणां शान्तभावेन स्वस्य अभ्यासात् बहिः संक्रमणं कर्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति।